اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٢٦ - كلام مرحوم حائرى

نيست علّت حكم خود را در كلامش مطرح كند. مرحوم حائرى مى‌فرمايد: ما وقتى به وجدان خود مراجعه مى‌كنيم، بين اين دو دستور، معارضه‌اى نمى‌بينيم و لازمه عدم تعارض اين است كه جمله اوّل داراى مفهوم نباشد و الّا اگر داراى مفهوم بود، تعارض پيدا مى‌شد. اگر مفهوم جمله اوّل اين بود كه «لا يجب بعد الزوال الجلوس»، با دستور دوّم كه «يجب بعد الزوال الجلوس» را مطرح مى‌كند، تعارض پيدا مى‌كرد. هرچند يكى از طرفين تعارض، مفهوم و طرف ديگر، منطوق است ولى ما هيچ‌گونه معارضه‌اى بين اين دو دستور- حتى بين مفهوم دستور اوّل و منطوق دستور دوّم- مشاهده نمى‌كنيم. و نبودن تعارض، كاشف از اين است كه دستور اوّل، واجد مفهوم نيست. در نتيجه چاره‌اى نداريم جز اين كه مفهوم غايت را به طور كلّى انكار كنيم. خواه غايت براى موضوع باشد يا براى حكم. [١] بررسى كلام مرحوم حائرى: در اينجا چند احتمال وجود دارد كه بر اساس هركدام از آنها، هم معارضه منتفى خواهد شد و هم منافاتى با ثبوت مفهوم براى جمله مشتمل بر غايت ندارد: احتمال اوّل: در اينجا كه مولا دو دستور در ارتباط با يك مطلب- مثل جلوس- صادر كرده، هرچند يكى را به صورت مطلق آورده و ديگرى را همراه با علّت مطرح كرده است، ولى عرف اين دو دستور را كنار هم قرار داده و مى‌گويد: «مولا يك وظيفه طولانى براى عبد قرار داده و آن اين است كه از صبح تا غروب جلوس داشته باشد»، در اين صورت، غايت در ارتباط با بعد از غروب ملاحظه مى‌شود. عرف از انضمام اين دو دستور مى‌فهمد كه بعد از غروب، جلوسْ وجوب ندارد. آيا اين از راهى غير از مفهوم غايت استفاده مى‌شود؟ ولى علّت اين كه عرفْ عدم وجوب بعد از زوال را استفاده نمى‌كند، وجود حكم دوّم است كه آن‌هم در ارتباط با همين جلوس است، هرچند معلّق بر مجى‌ء زيد است. البته دو حكم بودنش كاشف از اين است كه دو علّت داشته است.

[١]- درر الفوائد، ص ٢٠٤ و ٢٠٥