اصول فقه شيعه

جلد ششم

مقصد سوّم مفهوم و منطوق

مقدّمات بحث

مقدّمه اوّل مراد از مفهوم چيست؟

مقدّمه دوّم آيا مفهوميت از صفات مدلول است يا از صفات دلالت؟

كلام مرحوم آخوند

مقدّمه سوّم آيا نزاع در باب مفهوم، صغروى است يا كبروى؟

بحث اوّل مفهوم شرط

نظر قائلين به ثبوت مفهوم

طريق اوّل (طريق قدماء)

طريق دوّم (طريق متأخّرين)

راه هايى براى اثبات عليت منحصره شرط براى جزاء

راه اوّل (تبادر)

راه دوّم (انصراف)

راه سوّم (اطلاق ادات شرط و جريان مقدّمات حكمت در مورد آن)

راه چهارم (اطلاق شرط و جريان مقدّمات حكمت در مورد آن)

راه پنجم (اطلاق شرط و جريان مقدّمات حكمت در مورد آن به بيان ديگر)

راه ششم (اطلاق جزاء و جريان مقدّمات حكمت در مورد آن)

كلام مرحوم عراقى در ارتباط با مفهوم جمله شرطيه

تنبيهات بحث مفهوم شرط

تنبيه اوّل آيا مراد از انتفاء حكم در مفهوم، انتفاء شخص حكم است يا انتفاء نوع حكم؟

1- پاسخ مرحوم آخوند

2- پاسخ مرحوم شيخ انصارى

3- پاسخ حضرت امام خمينى رحمه الله

تنبيه دوّم تعدّد شرط و وحدت جزاء

اقوال در مورد تداخل و عدم تداخل

نظريه أوّل قول به عدم تداخل

فرض مسئله در جايى كه يك قضيّه شرطيه داشته باشيم

نظريه دوّم و سوّم قول به تداخل و قول به تفصيل

بحث دوّم مفهوم وصف

اقوال در مفهوم وصف

بحث سوّم مفهوم غايت

مسأله اوّل آيا غايت، داخل در مغيّاست يا خارج از آن است؟

مسأله دوّم آيا قضيّه مشتمل بر غايت، داراى مفهوم است؟

نظريه مرحوم آخوند

كلام مرحوم حائرى

تحقيق در ارتباط با مفهوم غايت

بحث چهارم مفهوم استثناء

تحقيق در ارتباط با مفهوم استثناء

مقصد چهارم عام و خاص

تعريف عامّ

كلام مرحوم آخوند

اشكالات مرحوم مشكينى بر مرحوم آخوند

اشكال اوّل

اشكال دوّم

خصوصيات عامّ

راه هاى اثبات عموم

اقسام عام و مطلق

1- بحث پيرامون تقسيمى كه براى عام مطرح شده است

جهت اوّل مقصود از عام استغراقى و عام مجموعى و عام بدلى چيست؟

جهت دوّم آيا اين انقسام، با توجه به تعلّق حكم به اين عموم است، يا مربوط به مرحله موضوع است؟

تحقيق در مسئله

2- بحث پيرامون تقسيمى كه براى مطلق مطرح شده است

آيا هر عمومى نيازمند به اطلاق است؟

مقدّمه بحث

1- جواب مرحوم حائرى

2- جواب امام خمينى رحمه الله

الفاظ عموم

1- نكره در سياق نفى

كلام مرحوم آخوند

2- محلّا به «ال»

تحقيق بحث در ارتباط با محلّى به «ال»

1- مفرد محلّى به «ال»

2- جمع محلّى به «ال»

آيا جمع محلّى به «ال» بر كدام يك از اقسام عموم دلالت دارد؟

شك در عروض تخصيص زايد، بر عام

تحقيق در مسئله

ماهيت مجاز چيست؟

آيا تخصيص عام، مستلزم مجازيت در عام است؟

نظريه صاحب كتاب «وقاية الأذهان»

نظريّه مرحوم آخوند

اشكال محقّق نائينى رحمه الله به مرحوم آخوند

نظريه مرحوم نائينى

اجمال مخصِّص

مقام اوّل شبهه مفهوميّه

صورت اوّل دوران بين اقلّ و اكثر با اتصال مخصِّص

صورت دوّم دوران بين اقلّ و اكثر با انفصال مخصّص

كلام مرحوم محقق حائرى

صورت سوّم دوران بين متباينين با اتّصال مخصِّص

صورت چهارم دوران بين متباينين با انفصال مخصّص

تحقيق در مسئله

مقام دوّم شبهه مصداقيّه

صورت اوّل شبهه مصداقيه در مورد مخصّص متّصل

صورت دوّم شبهه مصداقيّه در مورد مخصّص منفصل

بحث اوّل مخصّص منفصل لفظى

نظريه اوّل (جواز تمسك به عام)

نظريه دوّم (عدم جواز تمسك به عام)

راه اوّل همان راهى است كه مرحوم آخوند- در پاسخ به نظريه قائلين به جواز- مطرح كردند

راه دوّم مرحوم محقّق عراقى

راه سوّم مرحوم محقّق نائينى

بحث دوّم مخصّص منفصل لبّى

نظريه مرحوم آخوند

نظريه مرحوم نائينى

تنبيهات شبهه مصداقيّه مخصّص

تنبيه اوّل شبهه مصداقيّه در مورد عموم و خصوص من وجه

احتمال اوّل دخول در مسأله اجتماع امر و نهى

احتمال دوّم دخول در متعارضين

احتمال سوّم دخول در متزاحمين

تنبيه دوّم احراز مصداق با اصل عملى در شبهات مصداقيه

در اين مسئله تقريباً سه نظريّه وجود دارد

1- نظريه مرحوم آخوند

2- نظريه محقق عراقى رحمه الله

3- نظريّه حضرت امام خمينى رحمه الله

بررسى اقوال در مسئله

1- بررسى كلام مرحوم عراقى

2- بررسى كلام مرحوم آخوند

تحقيق در مسئله و بحثى پيرامون استصحاب عدم ازلى

بحث پيرامون قضايا

بحث اوّل بررسى نسبت در قضاياى حمليّه موجبه

بحث دوّم بررسى نسبت در قضاياى حمليه سالبه

بحث سوّم بررسى نسبت در قضاياى معدوله

رجوع به اصل بحث

تنبيه سوّم تمسك به اصالة العموم در غير مورد شكّ در تخصيص

كلام بعضى از فقهاء

تحقيق در مسئله

جمع بين ادلّه

تنبيه چهارم دوران امر بين تخصيص و تخصّص

ثمره بحث بعضى از فقهاء گفته اند در اينجا به اصالة العموم در «أكرم العلماء» تمسك كرده

بررسى نظريه بعض فقهاء

آيا در ما نحن فيه موردى براى جريان اصالة العموم وجود دارد؟

فحص از مخصِّص

تحقيق در مسئله

تذييل بحث

مطلب اوّل فحص در دو مورد مطرح مى شود

كلام مرحوم آخوند

مطلب دوّم

خطابات شفاهى

عنوان بحث آيا خطابات شفاهى مخصوص موجودين در جلسه خطاب است يا شامل غير مشافهين نيز مى شود؟

كلام مرحوم آخوند

كلام بعضى از حنابله

تحقيق در ارتباط با عنوان محلّ نزاع

اقسام قضايا

رجوع به اصل بحث

تحقيق در مسئله

ثمره بحث خطابات شفاهى

ثمره اوّل

اگر خطابات شفاهى اختصاص به حاضرين در مجلس تخاطب داشته باشد، ظواهر اين خطابات براى خصوص حاضرين حجيّت دارد

كلام مرحوم آخوند

كلام مرحوم نائينى

ثمره دوّم

حاضرين در جلسه خطاب داراى خصوصيتى بوده اند كه آن خصوصيت در معدومين وجود ندارد و ما شك داريم كه آيا اين خصوصيت در ثبوت حكم دخالت دارد يا نه؟

كلام مرحوم آخوند

تعقّب عامّ به ضميرى كه به بعض افراد عام برمى گردد

صورت اوّل استفاده رجوع ضمير به بعض افراد عامّ، از قرينه منفصله

صورت دوّم استفاده رجوع ضمير به بعض افراد عامّ، از طريق عقل

تخصيص عام با مفهوم

بحث اوّل تخصيص عامّ با مفهوم موافق

تفاوت اساسى مفهوم موافق با مفهوم مخالف

معناى مفهوم موافق

كلام مرحوم نائينى

بحث دوّم تخصيص عامّ با مفهوم مخالف

استثناى واقع بعد از جمل متعدّده

مقدّمه بحث

بحث در مقام ثبوت

كلام قائل به استحاله

بحث در مقام اثبات

كلام مرحوم نائينى

تحقيق در مسأله استثناء بعد از جمل متعدّد

تخصيص عمومات كتاب با خبر واحد

نظريّه اوّل تخصيص كتاب با خبر واحد جايز است

نظريه دوّم تخصيص كتاب با خبر واحد جايز نيست

دوران بين نسخ و تخصيص

صورت اوّل خاص مقارن با عام وارد شده باشد

صورت دوّم خاصّ، بعد از عامّ ولى قبل از فرا رسيدن وقت عمل به عام وارد شده باشد

نظريه اوّل

نظريه دوّم

مرحوم نائينى در اينجا قائل به تفصيل شده مى فرمايد

بررسى كلام مرحوم نائينى

صورت سوّم خاصّ، بعد از فرا رسيدن وقت عمل به عامّ وارد شده باشد

اشكال مهمّ

راه حلّ مرحوم آخوند

رجوع به اصل بحث

صورت چهارم خاصّ، قبل از عامّ و عامّ، قبل از حضور وقت عمل به خاصّ وارد شده باشد

صورت پنجم خاصّ، قبل از عامّ و عامّ، بعد از حضور وقت عمل به خاصّ وارد شده باشد

تحقيق در مسئله

مقصد پنجم مطلق و مقيّد

تعريف مطلق

مقصود از تعريف

اشكالات تعريف مطلق

تعريف صحيح براى مطلق

آيا اطلاق و تقييد، فقط در ارتباط با حكم است؟

مصاديق مطلق

1- اسم جنس

كلام مرحوم محقّق اصفهانى

تقسيمات ماهيت

كلام حضرت امام خمينى رحمه الله

2- علم جنس

كلام مرحوم آخوند

اشكال مرحوم آخوند بر ادباء

كلام مرحوم حائرى

كلام حضرت امام خمينى رحمه الله

3- مفرد معرّف به «ال»

4- جمع محلّى به «ال»

5- نكره

كلام مرحوم آخوند

اشكال بر كلام مرحوم آخوند

كدام يك از الفاظ مطرح شده تحت عنوان «مطلق» هستند؟

كلام مرحوم آخوند

مقدّمات حكمت

مقدّمه اوّل مولا در مقام بيان تمام مرادش باشد، نه در مقام اجمال و اهمال

جهت اوّل مقصود از «مراد مولا»، مراد جدّى است يا مراد استعمالى؟

جهت دوّم آيا مقدّميت اين مقدّمه مورد قبول است؟

كلام مرحوم حائرى

جهت اوّل آيا مقصود از «قرينه بر تقييد» چيست؟

جهت دوّم آيا «عدم وجود قرينه بر تقييد» مقدّميت دارد يا نه؟

مقدّمه سوّم قدر متيقّن در مقام تخاطب وجود نداشته باشد

جهت اوّل مقصود از «قدر متيقّن در مقام تخاطب» چيست؟

جهت دوّم آيا «عدم وجود قدر متيقّن در مقام تخاطب» مقدميّت دارد؟

از چه راهى مى توان احراز كرد كه مولا در مقام بيان است؟

1- كلام مرحوم آخوند

2- كلام امام خمينى رحمه الله

انصراف

مقام اوّل معناى انصراف چيست؟

مقام دوّم و سوّم مراتب انصراف كدامند؟ و كدام يك از آنها مانع از اطلاق است؟

جمع بين مطلق و مقيّد متنافى

راه هاى احراز وحدت حكم كدامند؟

فروض بحث مطلق و مقيّد متنافى

الف مطلق و مقيّدى كه در نفى و اثبات با هم تخالف داشته باشند

تحقيق در مسئله

تذييل بحث مطلق و مقيّد

مجمل و مبيّن

اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١١٩ - اقوال در مفهوم وصف

عالم» را چگونه معنا خواهد كرد؟ چگونه مى‌تواند علّيت منحصره را در اينجا استفاده كند؟ روشن است كه كسى نمى‌تواند چنين چيزى را مطرح كند. و كسى هم نمى‌تواند بين جمله وصفيه خبريّه و جمله وصفيه انشائيه فرق گذاشته و بگويد: «رجل عالم» اگر در قضيه خبريه واقع شد، بر علّيت منحصره دلالت نمى‌كند ولى اگر- حتى در كلام مولاى عرفى- موضوع براى حكمى قرار گرفت، دلالت بر علّيت منحصره مى‌كند. از اينجا معلوم مى‌شود كه مسأله مفهوم در قضيه وصفيه، خيلى سست‌تر از مفهوم در قضيه شرطيه است. در آنجا ممكن بود كسى ادعا كند كه ادات شرط براى دلالت بر عليّت منحصره وضع شده‌اند، خواه در قضيه خبريه باشند يا در قضيه انشائيه.

امّا در قضيه وصفيّه راهى براى پياده كردن چنين معنايى وجود ندارد. و ما كه در باب قضيه شرطيه، همه ادلّه قائلين به مفهوم را مورد مناقشه قرار داديم، در باب وصف، به طريق اولى مفهوم را نفى مى‌كنيم، زيرا اگر كسى بخواهد در باب وصف قائل به مفهوم شود، مشكل ديگرى- علاوه بر مشكلات مفهوم شرط- براى او پيدا خواهد شد.