اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٥٤٠ - ١- كلام مرحوم آخوند

نتيجه بحث در ارتباط با مقدّمات حكمت از آنچه گفته شد معلوم گرديد كه در باب مقدّمات حكمت، تنها مقدّمه اوّل در اطلاق نقش دارد و مقدّمه دوّم و سوّم نقشى در اطلاق ندارند.

از چه راهى مى‌توان احراز كرد كه مولا در مقام بيان است؟

روشن است كه براى تمسّك به اطلاق، بايد احراز كنيم كه مولا در مقام بيان است. حال اگر از راه قرائن بتوانيم اين معنا را احراز كنيم، بحثى نيست ولى اگر هيچ قرينه‌اى براى نفى يا اثبات اين معنا نداشته باشيم، آيا از چه راهى مى‌توانيم احراز كنيم كه مولا در مقام بيان بوده است؟

١- كلام مرحوم آخوند:

مرحوم آخوند مى‌فرمايد: [١] عقلاء در اين گونه موارد بناء بر اين مى‌گذارند كه مولا در مقام بيان است، مگر اين كه دليلى بر خلاف اين معنا قائم شود و بگويد: «مولا در مقام بيان نبوده است». ايشان مى‌فرمايد: ما وقتى به عقلاء مراجعه مى‌كنيم مى‌بينيم اگر مولا حكم مطلقى را در مورد عبد صادر كرده باشد، اين گونه نيست كه عقلاء خود را معطّل كرده و به دنبال اين بگردند كه آيا مولا در مقام بيان بوده يا نه؟ و اگر در مقام بيان بوده به اطلاق كلامش تمسّك كنند. بلكه- بدون تأمل- به اطلاق كلام مولا تمسّك مى‌كنند.

[١]- هرچند ايشان استدلال خود را به صورت يك دليل مطرح كرده ولى برگشت آن به دو دليل است.