اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٩٤ - كلام حضرت امام خمينى رحمه الله

مغايرتى وجود داشته باشد. بنابراين، تقسيم حيوان به ناطق و غير ناطق درست است ولى تقسيم آن به حيوان و ناطق صحيح نيست. اصوليين مى‌گويند: تقسيم ماهيت به سه قسم مذكور نمى‌تواند تقسيم صحيحى باشد، زيرا در اين تقسيم، ماهيت به عنوان مقسم و «لا بشرط» به عنوان يكى از اقسام براى ماهيت قرار داده شده است در حالى كه بين ماهيت و لا بشرط مغايرتى وجود ندارد. سپس در مقام‌ جواب‌ گفته‌اند: اوّلًا: مقسم در اينجا خود ماهيّت نيست، بلكه لحاظ هم در مقسم دخالت دارد.

پس مقسم عبارت از لحاظ الماهية يا الماهية الملحوظة است. ثانياً: ما از قسم اوّل كه عبارت از ماهيت لا بشرط است، به «لا بشرط قسمى» و از مقسم به عنوان «لا بشرط مقسمى» تعبير مى‌كنيم. «لا بشرط قسمى» به اين معناست كه عنوان لابشرطيّت در ضمن ماهيت ملاحظه شده باشد. و «لا بشرط مقسمى» به اين معناست كه چيزى جز ماهيت لحاظ نشده است.

كلام حضرت امام خمينى رحمه الله:

ايشان مى‌فرمايند: با توجه به اين كه اساس تقسيم مذكور، از فلسفه گرفته شده است، بايد مسئله را در همان جا بررسى كرد. و چون فلسفه به دنبال حقايق و واقعيات است، اين تقسيم در فلسفه به عنوان تقسيم واقعى مطرح است و اختيار آن به دست انسان نيست كه ماهيت را به هرگونه‌اى بخواهد لحاظ كند. عالم لحاظ، كه همين عالم تصوّر است، دايره وسيعى دارد و شامل ممتنعات نيز مى‌شود. وقتى ما قضيه «اجتماع النقيضين ممتنع» را ترتيب مى‌دهيم، بايد موضوع را تصوّر كرده و به آن وجود ذهنى بدهيم ولى «ممتنع» كه برآن حمل مى‌شود، مربوط به وجود خارجى است. يعنى همين اجتماع النقيضين متصوّر در ذهن، وجود خارجى‌اش ممتنع است. اكنون ببينيم آيا فلاسفه كه به دنبال واقعيات هستند، ماهيت ملحوظه را مقسم قرار داده‌اند و در هريك از اقسام سه‌گانه، لحاظى اضافه بر اصل مقسم وجود دارد؟ و