اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٠٩ - اشكال محقّق نائينى رحمه الله به مرحوم آخوند

چنين اراده‌اى ندارد. امّا عدم اراده تحقق انبعاث، ربطى به مقام بعث- كه مربوط به استعمال است- ندارد. همان‌طور كه در اوامر امتحانى، بعث تحقق دارد ولى غرض انبعاث در كار نيست. به نظر مى‌رسد اگر ما كلام مرحوم آخوند را به اين صورت توجيه كنيم، كلام جالبى خواهد بود و هيچ اشكالى در تفكيك بين اراده استعمالى و اراده جدّى متوجّه ايشان نخواهد شد.

اشكال محقّق نائينى رحمه الله به مرحوم آخوند:

محقّق نائينى رحمه الله مى‌فرمايد: بين اراده استعمالى و اراده جدّى نمى‌شود تفكيكى وجود داشته باشد، به‌همين‌جهت كلام مرحوم آخوند قابل قبول نيست. مولايى كه «أكرم العلماء» را مطرح كرده است، از دو حال خارج نيست: يا همه علماء را اراده كرده و يا همه را اراده نكرده است و شقّ سوّمى هم وجود ندارد. اگر گفته شود: «همه علما را اراده كرده است»، مى‌گوييم: «در اين صورت كمبودى وجود ندارد. پس اين كه مى‌گويند: «اراده جدّى دايره‌اش ضيق است و به اين عموم تعلّق نگرفته است» چه معنايى مى‌تواند داشته باشد؟». و اگر گفته شود: «همه علما را اراده نكرده است». مى‌گوييم: اين مطلب، برگشت به اين مى‌كند كه مولا لفظى را كه ظاهر در معناى عامّ است استعمال كرده و آن معناى ظاهر را اراده نكرده باشد و فرض اين است كه در حال استعمال عموم هم قرينه‌اى براى عدم اراده ظاهر اقامه نكرده است. و ما چنين كسى را هاذل مى‌ناميم. همان‌طور كه اگر كسى «رأيت أسداً» را بگويد و معناى حقيقى اسد را اراده كند، در اينجا دو چيز نداريم. و اراده استعمالى و اراده جدّى- كه مرحوم آخوند مطرح مى‌كرد- يكى است. امّا اگر معناى حقيقى اسد را اراده نكند ولى قرينه‌اى براى معناى غير حقيقى نياورد، او را هاذل مى‌ناميم. [١]

[١]- فوائد الاصول، ج ١، ص ٥١٧، أجود التقريرات، ج ١، ص ٤٤٦ و ٤٤٧