اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٠ - كلام مرحوم آخوند

حال متعلّق موصوف است و جنبه تسامح و تجوّز دارد نه اينكه مربوط به خود موصوف باشد. [١] البته اين بحث ثمره عملى ندارد ولى از نظر علمى قابل بررسى است. بررسى كلام مرحوم آخوند: براى بررسى كلام ايشان مطلبى را مطرح مى‌كنيم كه تفصيل آن در بحث «قضايايى كه مفهوم دارند يا ندارند» مطرح خواهد شد. آن مطلب اين است كه: قائلين به وجود مفهوم براى بعضى از قضايا- مثل جمله شرطيه- در طريق استفاده مفهوم، اختلاف كرده‌اند: [٢] قدماء مى‌گويند: دليل بر اينكه جمله «إن جاءك زيد فأكرمه» داراى مفهوم است اين است كه مولاى آمر كه در مقام انشاء حكم و جعل وظيفه براى مكلّف بوده و از طرفى هم عاقل، متوجّه و مختار بوده، مى‌توانسته به‌طور مستقيم اكرام زيد را واجب كند و آن را معلّق بر مجى‌ء او ننمايد. ولى وقتى مى‌بينيم حكم خود را معلّق بر مجى‌ء زيد كرده، عقل استفاده مى‌كند كه بين مجى‌ء زيد و وجوب اكرام، ارتباطى وجود دارد و مجى‌ء زيد، دخالتى در ثبوت اين حكم دارد، به‌گونه‌اى كه اگر مجى‌ء زيد نباشد، حكم وجوب اكرام هم تحقّق ندارد. اگر مجى‌ء زيد دخالتى در حكم نداشت، چرا مولا آن را ذكر كرده است؟ در حالى كه فرض اين است كه مولا عاقل، متوجه و مختار بوده است. متأخرين‌ [٣] از راه ديگر وارد شده‌اند و آن از راه عليّت منحصره است. بعضى از آنان مى‌گويند: «ادات شرط براى دلالت بر عليّت منحصره وضع شده‌اند» يعنى به جاى «إن جاءك زيد فأكرمه» مى‌توان گفت: «العلّة المنحصرة لوجوب إكرام زيد مجيئه».

[١]- كفاية الاصول، ج ١، ص ٣٠١

[٢]- البته ما فعلًا كارى به صحّت و سقم نظريات آنان نداريم.

[٣]- مثل مرحوم آخوند و جمعى ديگر.