اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٩٥ - ماهيت مجاز چيست؟

حقيقت، كه استعمال لفظ در ما وضع له است. [١] روى اين مبنا، اختلاف بين حقيقت و مجاز، در مستعمل فيه است. استعمال لفظ اسد، در حيوان مفترس، استعمال حقيقى و در رجل شجاع- به قرينه مشابهت كه واضع اجازه داده است- استعمال مجازى خواهد بود. سكّاكى‌ نظريه‌اى را در مقابل مشهور ابداع كرده و در مورد خصوص استعاره- كه يكى از دو قسم مجاز است- [٢] مى‌گويد: استعاره، استعمال لفظ در غير ما وضع له نيست. شما وقتى اسد را در رجل شجاع استعمال مى‌كنيد، اين گونه نيست كه لفظ اسد، مستقيماً در رجل شجاع استعمال شده باشد، بلكه در اينجا در يك امر عقلى و مربوط به معنا تصرف شده است و آن تصرف اين است كه شما براى معناى اسد دو نوع فرد قائل شده‌ايد: يك فرد حقيقى و واقعى كه همان حيوان مفترس است كه در جنگل‌ها سكونت دارد، و يك فرد ادعايى، كه عبارت از رجل شجاع است. روى اين مبنا، در استعمال مجازى شما از معناى حقيقى غافل نيستيد بلكه براى معناى حقيقى، توسعه‌اى ادعايى قائل شده‌ايد و ادعا كرده‌ايد رجل شجاع هم داخل در موضوع له لفظ اسد است، البته دخول ادعايى نه حقيقى. [٣] مرحوم شيخ محمد رضا نجفى اصفهانى‌ در كتاب «وقاية الأذهان» در اين زمينه تحقيق بسيار جالب و شيوايى ارائه كرده‌اند كه اين تحقيق مورد قبول حضرت امام خمينى رحمه الله قرار گرفته است.

[١]- مفتاح العلوم، ص ١٥٥، المطوّل، ص ٣٥٣، قوانين الاصول، ج ١، ص ١٣، الفصول الغرويّة في الأُصول الفقهيّة، ص ١٤، شروح التلخيص، ج ٤، ص ٢٢- ٢٦

[٢]- مجاز بر دو قسم است: استعاره: مجازى است كه علاقه آن علاقه مشابهت باشد. مرسل: مجازى است كه در آن از ساير علايق مجازى وجود داشته باشد.

[٣]- مفتاح العلوم، ص ١٥٦