اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٢٣ - نظريه مرحوم آخوند

پس از روشن شدن نكات فوق، به سراغ اصل بحث مى‌رويم تا ببينيم: آيا غايت داخل در مغيّاست يا خارج از آن مى‌باشد؟ اين مسئله، يك مسأله عرفى است و براى پاسخ به آن بايد به استعمالات عرفى مراجعه كنيم. اگر متكلّم بگويد: «سرت من البصرة إلى الكوفة» آيا اين جمله در چه صورتى صادق است؟ آيا حتماً بايد سير را از وسط بصره شروع كرده و به وسط كوفه ختم كند؟ يا اگر از دروازه بصره شروع و به دروازه كوفه ختم كرد هم صادق است؟ ظاهر تعبيرات عرفى اين است كه مورد اخير نيز صادق است و غايتْ خارج از مغيّاست و فرقى بين غايت حكم و غايت موضوع هم وجود ندارد.

مسأله دوّم: آيا قضيّه مشتمل بر غايت، داراى مفهوم است؟

بحث در اين است كه آيا قضيه مشتمل بر غايت، دلالت بر انتفاء حكم، هنگام حصول غايت مى‌كند يا نه؟

نظريه مرحوم آخوند

مرحوم آخوند در كفايه نظريه‌اى را مطرح كرده كه شاگردان بلاواسطه و با واسطه ايشان نيز همين نظريه را پذيرفته‌اند و آن اين است كه در قضيه مشتمل بر غايت، قائل به تفصيل شده‌اند. ايشان فرموده‌اند: اگر غايت، غايتِ حكم باشد، مفهومْ ثابت است. يعنى دلالت مى‌كند كه وقتى غايتْ تحقّق پيدا كرد، حكمْ منتفى مى‌شود. ولى اگر غايت، غايتِ موضوع باشد، دليلى براى مفهوم نداريم.