برهان شفا - ابن سينا - الصفحة ٣٨٢ - فصل نهم دربارهى علم و ظنّ و اشتراك و تباين آنها و دربارهى معنى ذهن و فهم و حدس و ذكاء و صناعت و حكمت

عبارت است از آمادگى خوب اين قوه براى تصوّر آنچه از سوى غير بر آن عرضه مى‌شود. حدس عبارت است از حركت خوب اين قوه براى اقتناص حدّ اوسط از پيش خود: مانند اين‌كه انسان ماه را مى‌بيند و درمى‌يابد كه طرف مقابل خورشيد آن به صورت اشكال مختلف نورانى است، و بلافاصله ذهن وى حدّ اوسطى را اقتناص مى‌كند كه عبارت است از اين‌كه سبب نورانيت ماه خورشيد است. ذكاء عبارت است از حدس خوب اين قوه كه در زمانى بسيار كوتاه واقع مى‌شود.

فكر عبارت است از حركت ذهن انسان به سوى مبادى مطالب، و بازگشت از آن به سوى مطالب.

صناعت عبارتست از ملكه‌ى نفسانى‌اى كه افعال ارادى بدون انديشه از آن صادر مى‌شود و خود به‌خود به مقصود انسان متوجه است. حكمت عبارت است از خروج نفس انسان به سوى كمال ممكن خود در دو حد علم و عمل. امّا در جانب علم، موجودات را همان‌طور كه هستند تصوّر، و قضايا را همان‌طور كه هستند تصديق كند. و امّا در جانب عمل، نزد آن خلقى حاصل شود كه عدالت ناميده مى‌شود. و چه‌بسا گفته شده است كه حكمت عبارت است از استكمال نفس ناطقه از جهت احاطه به معقولات نظرى و عملى، هرچند خلق در آن حاصل نشود.