(١٨١) فما كان من المحمولات لا مأخوذا فى حدّ الموضوع، و لا الموضوع أو ما يقوّمه مأخوذا فى حدّه، فليس بذاتى، بل هو عرض مطلق غير داخل فى صناعة البرهان مثل البياض للققنس و إن كان لازما على ما سنوضح.

(١٨١) آن دسته از محمولات كه در حد موضوع اخذ نمى‌شوند و نيز موضوع يا مقوم آن در حد آن‌ها اخذ نمى‌شود، ذاتى نيستند، بلكه عرض مطلق هستند كه در فن برهان بكار نمى‌آيند، مانند سفيدى براى ققنوس، هرچند لازم آن باشد، ١٨١ چنانچه بعدا توضيح خواهيم داد.

(١٨٢) و ما بعد هذا فيقال بذاته لا على جهة تليق بالحمل و الوضع و لا لائقا بالبرهان: فيقال لما معناه غير مقول على موضوع أو فى موضوع و هو قائم بذاته. و أما الماشى و المحمولات كلها فكل واحد منها يقتضى معنى ذاته مثل معنى الماشى؛ و يقتضى شيئا آخر هو الموضوع له. فليس و لا واحد منها مقتصر الوجود و الدلالة فى المعنى على ذاتها. فذواتها ليست هى هى بذواتها.

(١٨٢) آنچه غير از اين دو نوع ذاتى هست مربوط به رابطه‌ى حمل و وضع نبوده و در كتاب «برهان» مورد استعمال نيست: گاهى ذاتى به چيزى گفته مى‌شود كه معناى آن نه بر موضوع قائم بالذات و نه در موضوع قائم بالذات وجود دارد. و امّا ما شى و همه‌ى محمولات مانند آن‌ها، معنى ذات خود، مانند معنى ماشى و چيز ديگرى كه موضوع آن‌ها است را اقتضا مى‌كنند، و هيچ يك از آن‌ها از نظر وجود و دلالت در معنى ذات خود خلاصه نمى‌شوند، پس ذات آن‌ها خودبه‌خود ذات آن‌ها نيست و [ماهيت ندارند]. ١٨٢

(١٨٣) و يقال أيضا «بذاته» للشى‌ء الذى هو سبب للشى‌ء موجب له: مثل إن الذبح إذا تبعه الموت لم يقل إنه قد عرض ذلك اتفاقا: بل الذبح يتبعه الموت بذاته، لا مثل أن يعرض برق إثر مشى ماش، أو يمشى إنسان فيعثر على كنز، و سائر كل ما كان اتفاقا.

(١٨٣) و گاهى ذاتى به چيزى گفته مى‌شود كه سبب ايجاب چيز ديگر است. مثل ذبح و به تبع آن مرگ [حيوان‌]، كه در اين‌جا گفته نمى‌شود كه مرگ اتفاقا عارض حيوان شد: بلكه مرگ بالذات نتيجه‌ى ذبح است، نه مثل پيدا شدن جرقه‌ى ناشى از راه رفتن يك شخص، يا پيدا