با قياسى توليد علم مى‌كند كه قبلا گفته شد. ٩٦ با اين‌حال باز كليّت ناشى از تجربه كليّت قياسى مطلق نيست، بلكه كليّت مشروط است، و آن شرط اين است كه: طبيعت آنچه تكرار مى‌پذيرد، صرفا در شرايطى كه تكرار مى‌پذيرد امر دائمى را ايجاب مى‌كند مگر آن‌كه مانعى در كار باشد، بنابراين كليّت آن به اين شرط مشروط بوده و مطلق نيست. پس وقتى امرى حاصل شود كه محتاج علّت است، سپس اين حصول با حدوث امرى ديگر تكرار شود، معلوم مى‌شود كه علّت آن هم تكرار شده است. و اين از چند حال خارج نيست: يا خود همان امر علّت است، يا آنچه با او همراهى دارد علّت است، و يا اصلا هيچ كدام علّت نيست. و اگر خود آن امر يا آنچه با آن همراه است علّت نباشند، آن امر نبايد حادث شود، در حالى‌كه اكثرا حادث مى‌شود؛ پس ناچار معلوم مى‌شود كه سبب يا خود آن امر است يا آنچه طبعا با سبب همراه است.

(١٠٣) و اعلم أن التجربة ليست تفيد إلا فى الحوادث التى على هذا السبيل و إلى هذا الحد. و إذا اعتبرت هذا القانون الذى أعطيناه، سهل لك الجواب عن التشكك المورد لحال الناس السود فى بلاد السودان و ولادتهم السود. و بالجملة فإن الولادة إذا أخذت من حيث هى ولادة عن ناس سود، أو عن ناس فى بلاد كذا، صحت منه التجربة. و أما إن أخذت من حيث هى ولادة عن ناس فقط، فليست التجربة متأتية باعتبار الجزئيات المذكورة، إذ التجربة كانت فى ناس سود، و الناس المطلقون غير الناس السود. و لهذا فإن التجربة كثيرا ما تغلط أيضا إذا أخذ ما بالعرض مكان ما بالذات فتوقع ظنا ليس يقينا. و إنما يوقع اليقين منها ما اتفق أن كان تجربة و أخذ فيها الشى‌ء المجرّب عليه بذاته. فأما إذا أخذ غيره مما هو أعم منه أو أخص، فإن التجربة لا تفيد اليقين.

(١٠٣) و بدان كه تجربه جز در حوادثى كه بر اين سبيل و بر اين حدّ باشند نتيجه نمى‌دهد. و هرگاه اين قانون را كه به دست داديم رعايت كنى جواب تشكيك در مورد انسان‌هاى سياه‌پوست در كشور سودان و ولادت آن‌ها از پدر و مادر سياه‌پوست بر تو آسان مى‌گردد. و اجمال آن جواب اين است كه: اگر متولّد شدن از حيث متولّد شدن از انسان‌هاى سياه‌پوست، يا از حيث متولّد شدن از انسان‌هاى سياه‌پوست در فلان كشور اخذ شود، در اين صورت تجربه صحيح است. و امّا اگر متولّد شدن را فقط از حيث متولّد شدن از انسان در نظر بگيرى، در اين صورت تجربه به اعتبار اين جزئيات صحيح نخواهد بود؛ زيرا تجربه در مورد انسان‌هاى سياه پوست انجام شده و مطلق انسان غير از انسان‌هاى سياه‌پوست است. و بنابراين تجربه در موارد بسيارى غلط است، و وقتى «ما بالعرض» به جاى «ما بالذّات» اخذ شود، تجربه نه يقين، بلكه‌