برهان شفا - ابن سينا - الصفحة ٥٦٦ - يادداشتها
توضيح ابهام موجود در كلمات ارسطو را از بين مىبرد.
(٣٤٤) - مطالب اين فصل، از فصول ١٤، ١٥، ١٦، و ١٧ از مقالهى اوّل انولوطيقا الاواخر ارسطو گرفته شده است.
اهمّ مطالب اين فصل به شرح زير است:
١- شكل اوّل از اشكال اربعه از سه جهت صحيحترين اشكال قياس است و در توليد يقين نسبت به شكلهاى ديگر قياس اولويّت دارد؛ جهت اول اين است كه شكل اول به صورت بالفعل برهان لمّ را افاده مىكند، امّا شكلهاى ديگر اين برهان را به صورت بالقوّه افاده مىكنند. جهت دوم اين است كه شكل اوّل خودبهخود بيّن است، يعنى انتاج آن خودبهخود بديهى است و نياز به استدلال ديگرى ندارد.
جهت سوّم اين است كه اگر اكتساب «حدّ» با قياس امكان داشته باشد، آن قياس فقط مىتواند به صورت شكل اوّل تأليف شود.
٢- ارسطو در انولوطيقا الاواخر، گفته است كه تحليل قياسهاى شكل دوّم و شكل سوّم به مقدّمات بدون وسط (يعنى: مقدّمات بديهى) از طريق شكل اوّل امكان دارد. ابن سينا اشكالى را دربارهى اين سخن ارسطو مورد بحث قرار داده است، محور اصلى استدلال در انتقاد از ارسطو، در اين خصوص، اين است كه: قياسهايى را كه نتيجهى آنها قضيهى سالبه است امكان ندارد به مقدّمات بدون وسط تحليل شوند.- يادداشت شماره ٣٦١ پس از اين.
٣- بحث دربارهى دو نوع جهل: (١) جهل بسيط، كه عدم علم است، و با قياس كسب نمىشود؛ و (٢) جهل مركّب، كه عبارت است از عدم علم به واقع به علاوهى علم متضاد با واقع. به عقيدهى ابن سينا، به تبع ارسطو، اين نوع جهل گاهى با قياس و استدلال كسب مىشود. اين مطلب در فصل ١٦ از مقالهى اول انولوطيقا الاواخر مطرح شده است. همچنين ابن سينا اعتقاد دارد كه گاهى قياسى كه جهل مركّب توليد مىكند از مقدّمات داراى وسط (يعنى: مقدّماتى كه خودبهخود بديهى و بيّن نيستند) تشكيل مىشود. اين بحث نيز در فصل ١٧ از مقالهى اوّل انولوطيقا الاواخر آمده است.
اين فصل از پيچيدهترين فصلهاى «برهان شفاء» است. تمام مباحث آن، در سه محور مذكور، فرا منطقى( lacigoL -ateM )است. متون كلاسيك و قديم منطق، بهويژه منطق ارسطو و منطق شفاء، در صناعات برهان و جدل و مغالطه سرشار از بحثهاى معرفت شناختى است. جاى تأسف فراوان است كه اين متون گرانقدر اينچنين مورد غفلت، و حتّى در كمال نادانى گاهى مورد تنفّر، قرار گرفتهاند. هنوز بسيارى از دانشگاهيان ما، «ارسطوئى!» بودن يك مطلب را دالّ بر خرافى و غير علمى بودن آن مىدانند! اين در حالى است كه هنوز بسيارى از نوشتههاى ارسطو، بو على سينا و ... به زبان فارسى ترجمه نشده و مورد دقّت و پژوهش علمى قرار نگرفته است.
(٣٤٥) -- فصل ١٤ از مقالهى اول انولوطيقا الاواخر.
(٣٤٦) - زيرا شكل دوّم با توجه به شروط خاص انتاج آن هرگز نتيجهى ايجابى، و شكل سوّم نتيجهى كلّى توليد نمىكند. و فقط شكل اوّل است كه قادر است همزمان نتيجهى كلى و ايجابى توليد كند.
(٣٤٧) - يعنى در شكل دوّم، معلول به تبع علت براى حد اصغر ثابت نمىشود؛ بلكه علت بر حد اصغر ثابت مىشود ولى معلول از علت تبعيت نمىكند تا اينكه به تبع آن بر حد اصغر ثابت شود، بلكه جاى