فحينئذ يجب أن يوضع لا تحت العلم الذى فى جملة موضوعه بل تحت العلم الذى منه ما اقترن به. و ذلك مثل وضعنا الموسيقى تحت علم الحساب. و إنما قلنا «لا من جهة ذاتها» لأن النظر فى النغمة من جهه ذاتها نظر فى عوارض موضوع العلم الأعم أو عوارض عوارض أنواعه. و ذلك جزء من العلم الطبيعى لا علم تحته.

(٢٨٤) قسم چهارم اين است كه اعم بر اخص حمل نمى‌شود بلكه آن عارض شى‌اى از انواع عام است. مانند نغمه‌ها، هرگاه با موضوع علم طبيعى مقايسه شوند. زيرا نغمات از جمله عوارضى است كه عارض بعضى از انواع موضوع علم طبيعى است. و با اين حال نغمات در علم موسيقى از حيث اقتران امرى غريب با آن‌ها و با جنس اخذ مى‌شوند كه آن امر غريب همان عدد است، و سپس لواحق نغمات از حيث اقتران امر غريب- عدد- به آن‌ها مورد رسيدگى قرار مى‌گيرد، نه از حيث ذات نغمات، مانند اتفاق و اختلاف موجود در نغمات. بنابراين [موسيقى‌] تحت علمى كه از جمله‌ى موضوع آن است قرار داده نمى‌شود، بلكه تحت علمى قرار داده مى‌شود كه آن عارض غريب مقرون شده با نغمات مربوط به آن علم است. و چنين است كه ما موسيقى را تحت علم حساب قرار مى‌دهيم. و اين‌كه گفتيم «نه از حيث ذات نغمات» به اين خاطر است كه نظر كردن در نغمات از جهت ذات آن‌ها نظر كردن در عوارض موضوع علم اعم يا عوارض انواع علم اعم است و اين جزئى از علم طبيعى است نه تحت علم طبيعى.

(٢٨٥) و الفرق بين هذا القسم و القسم الذى قبله- أعنى القسم الذى جعلنا مثاله الأكر المتحركة أن ذلك العلم ليس موضوعا تحت العلم الناظر فى العارض المقرون به، بل تحت العلم الذى ينظر فى العام لموضوعه: إذا علم الأكر المتحركة ليس تحت الطبيعيات، بل تحت الهندسة. و أما هذا فهو موضوع تحت العلم الناظر فى العارض المقرون به: لأن الموسيقى ليس تحت الطبيعى بل تحت الحساب‌

(٢٨٥) فرق بين قسم چهارم و قسم قبل از آن- يعنى قسمى كه كرات متحرك را مثال آن قرار داديم- اين است كه موضوع آن علم تحت علمى نبود كه از عوارض مقرون به موضوع بحث مى‌كند، بلكه تحت علمى بود كه از موضوع علم بحث مى‌كند: زيرا علم كرات متحرك تحت طبيعيات نيست، بلكه تحت هندسه است. امّا موضوع اين علم تحت علمى است كه از عوارضى بحث مى‌كند كه با اين موضوع قرين شده است: زيرا موسيقى تحت علم طبيعى‌