(٢٨٧) و چون فرض كرديم كه بعضى از مبادى علوم خودبه‌خود بيّن نيستند و واجب است كه در علم ديگرى تبيين شوند كه آن علم يا مثل اين علم جزئى است يا اعم از اين علم است كه در هرحال ناچار بايد به عامترين علوم منتهى شود، پس واجب است كه مبادى ساير علوم در اين علم [- فلسفه اولى‌] اثبات شوند. بنابراين مثل اين است كه تمام علوم با قضاياى شرطى اتصالى برهان اقامه مى‌كنند: ٢٦٢ مثلا اگر دايره موجود باشد، فلان مثلث داراى فلان خاصيت است، يا فلان مثلث موجود است؛ پس هرگاه به فلسفه اولى بازگردانده شوند وجود مقدّم اين شرطى تبيين مى‌شود و بر اين‌كه مبدأ، مثلا دايره، موجود است برهانى اقامه مى‌گردد، در اين حال برهان اين مطلب كه تالى موجود است تمام مى‌گردد، پس مثل اين است كه هيچ‌يك از علوم جزئى نيست كه به نحو غير شرطى برهان اقامه كند.

(٢٨٨) و الصناعات المشتركة فى موضوع هذا العلم ثلاثة: الفلسفة الأولى و الجدل و السوفسطائية. و الفلسفة الأولى تفارق الجدل و السوفسطائية فى الموضوع و فى مبدأ النظر، و فى غاية النظر: أما فى الموضوع فلأن الفلسفة الأولى إنما تنظر فى العوارض الذاتية للموجود و الواحد و مبادئهما و لا تنظر فى العوارض الذاتية لموضوعات علم علم من العلوم الجزئية. و الجدل و السوفسطائية ينظران فى عوارض كل موضوع- كان ذاتيا أو ذاتى- و لا يقتصر و لا واحد منهما على عوارض الواحد و الموجود.

(٢٨٨) صناعاتى كه در موضوع اين علم [- وجود و واحد] مشترك‌اند سه قسمند:

فلسفه اولى و جدل و سفسطه. فلسفه اولى با جدل و سفسطه در موضوع و مبداء نظر و غايت نظر فرق دارد: امّا در موضوع به خاطر اين‌كه، فلسفه اولى در عوارض ذاتى موجود و واحد و مبادى اين دو نظر مى‌كند، نه در عوارض ذاتى موضوعات هر تك‌تك علوم جزئى. و جدل و سفسطه در عوارض هر موضوع- اعم از عوارض ذاتى يا غير ذاتى- نظر مى‌كنند و هيچ يك از اين دو در عوارض واحد و موجود محدود نمى‌شوند.

(٢٨٩) فالفلسفة الأولى أعم من العلوم الجزئية لعموم موضوعها. و هما أعم نظرا من العلوم الجزئبة لأنهما يتكلمان على كل موضوع كلا ما مستقيما كان أو معوجّا، لكل‌