الهى بود و در عذاب الهى جاودانه خواهند ماند» «لَبِئْسَ ما قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ فِي الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ».
درباره اين كه منظور از «الَّذينَ كَفَرُوا» در اين آيه، چه اشخاصى هستند؟
بعضى احتمال داده‌اند: منظور مشركان «مكّه» اند كه يهود با آنها طرح دوستى ريخته بودند،
و بعضى احتمال داده‌اند: منظور جباران و ستمگرانى بوده‌اند كه يهود در اعصار گذشته طرح دوستى با آنها مى‌ريختند.
حديثى كه از امام باقر عليه السلام در اين زمينه نقل شده نيز اين معنى را تأئيد مى‌كند آنجا كه مى‌فرمايد: يَتَوَلَّوْنَ الْمُلُوكَ الْجَبَّارِينَ وَ يُزَيِّنُونَ لَهُمْ أَهْوائَهُمْ لِيُصِيبُوا مِنْ دُنْياهُمْ:
«اين دسته كسانى بودند كه جباران را دوست مى‌داشتند و اعمال هوس‌آلود آنان را در نظرشان خوب جلوه مى‌دادند تا به آنها نزديك شوند و از دنياشان بهره گيرند»! «١»
البته هيچ مانعى ندارد كه آيه اشاره به هر دو معنى بلكه اعم از آنها باشد.
***
در آخرين آيه راه نجات از اين برنامه غلط و نادرست را به آنها نشان مى‌دهد كه: «اگر راستى ايمان به خدا و پيامبر و آنچه بر او نازل شده است را مى‌داشتند هيچ گاه تن به دوستى بيگانگان و دشمنان خدا در نمى‌دادند و آنان را به عنوان تكيه‌گاه خود انتخاب نمى‌كردند» «وَ لَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ النَّبِيِّ وَ ما