***
نكته‌ها:
١- منظور از «ورقه و حبّه»
در روايات متعددى كه از طرق اهل بيت عليهم السلام رسيده است، «ورقة» به معنى جنين سقط شده و «حبّة» به معنى فرزند و «ظُلُماتِ الأَرْضِ» به معنى رحم مادران و «رطب» به معنى آنچه از نطفه‌ها زنده مى‌مانند، و «يابس» به معنى آنچه از بين مى‌رود، تفسير شده است. «١»
شك نيست اين تفسير با جمود روى معانى لغوى اين كلمات تطبيق نمى‌كند؛ زيرا «ورقه» به معنى برگ و «حبّه» به معنى دانه، و «ظُلُماتِ الأَرْضِ» به معنى تاريكى‌هاى زمين و «رطب» به معنى تر و «يابس» به معنى خشك است.
ولى ائمه اهل بيت عليهم السلام در حقيقت با اين تفسير خواسته‌اند، مسلمانان را متوجه كنند كه: بايد با يك ديد وسيع و گسترده به آيات قرآن بنگرند، و در فهم معنى آنها تنها روىِ لفظْ جمود نكنند، بلكه، به هنگامى كه قرائن دليل بر توسعه معنى هستند، به وسعت معنى بنگرند.
روايت فوق، در حقيقت اشاره به اين است كه مفهوم آيه بالا منحصر به دانه‌هاى گياهان نيست، بلكه حتى بذرهاى نطفه‌هاى انسانى را نيز شامل مى‌شود.
***
٢- درس تربيتى
مجموع اين آيات يك درس كامل تربيتى براى بندگان خدا است، آگاهى خداوند از كوچك‌ترين ذرات اين جهان، احاطه علمى او بر همه چيز، قدرت و