ظاهر اين است كه: ضمير «هُم» در اين جمله به انواع و اصناف جنبندگان و پرندگان برمى‌گردد، و به اين ترتيب، قرآن براى آنها نيز قائل به رستاخيز شده است.
بيشتر مفسران نيز اين مطلب را پذيرفته‌اند كه: تمام انواع جانداران داراى رستاخيز و جزاء و كيفرند، تنها بعضى منكر اين موضوع شده، و اين آيه و آيات ديگر را طور ديگر توجيه كرده‌اند، مثلًا گفته‌اند: منظور از «حشر الى اللّه» همان باز گشت به پايان زندگى و مرگ است. «١»
ولى همان طور كه اشاره كرديم، ظاهر اين تعبير در قرآن مجيد همان رستاخيز و برانگيخته شدن در قيامت است.
روى اين جهت، آيه به مشركان اخطار مى‌كند: خداوندى كه تمام اصناف حيوانات را آفريده، و نيازمندى‌هاى آنها را تأمين كرده، و مراقب تمام افعال آنها است و براى همه رستاخيزى قرار داده، چگونه ممكن است براى شما حشر و رستاخيزى قرار ندهد؟! و به گفته بعضى از مشركان چيزى جز زندگى دنيا و حيات و مرگ در كار نباشد؟!
***
نكته‌ها:
١- آيا رستاخيز براى حيوانات هم وجود دارد؟
شك نيست كه نخستين شرط حساب و جزا مسأله عقل و شعور و به دنبال آن تكليف و مسئوليت است، طرفداران اين عقيده مى‌گويند: مداركى در دست است كه نشان مى‌دهد حيوانات نيز به اندازه خود داراى درك و فهمند، از جمله:
زندگى بسيارى از حيوانات آميخته با نظام جالب و شگفت‌انگيزى است كه