وَ مَنْ تَأَدَّبَ بِأَدَبِ اللّه ِ، أَدَّاهُ إِلَى الْفَلَاحِ الدَّائِم . [١] كسى كه به آداب خداوندى آراسته گردد ، خداوند ، او را به سوى رستگارى هميشگى مى كشاند . در صورتى كه انسان ، اعمال و رفتار خود را با بهره گيرى از عقل و در راستاى ارزش هاى دينى تنظيم و هدايت كند ، به مرور زمان ، مَلَكه اى در او ايجاد مى شود كه مى تواند همچون عاملى درونى ، در تنظيم رفتار وى نقش داشته باشد. در آموزه هاى دينى ، از اين مَلَكه نفسانى به «تقوا» تعبير مى شود. در برخى روايات ، تقوا به عنوان يك عامل مهم ، تزكيه و تهذيب و چيزى كه از درون اعمال و رفتار انسان را هدايت و كنترل مى كند ، ياد شده است. [٢] بنا بر اين ، مى توان به افراد كمك كرد تا با بهره گيرى از نيروى عقل و پرورش تقوا ، رفتار خود را در جهت اهداف عالى انسانى تنظيم كنند. هر اندازه كه افراد بتوانند اين دو ويژگى (عقل و تقوا) را كه موجب رشد و تعالى معنوى مى شود ، در خود فراهم آورند ، به ميزان بالايى از خطاها و بيمارى ها و انواع فشارهاى روانى مصون مى مانند. از آنچه بيان شد ، به اين نتيجه مى رسيم كه بر حسب آيات و روايات ، مى توان از مفهوم «تقوا» براى توضيح تنظيم رفتار ، استفاده كرد. براى آن كه بيشتر با مفهوم تقوا و كاركردهاى آن آشنا شويم ، بحث خود را با تعريف تقوا و مؤلّفه هاى آن پى مى گيريم.

تعريف تقوا

تقوا ، از مادّه «وقاية» ، به معناى محافظت كردن چيزى در برابر امورى است كه براى آن زيان آورند. وقتى در مورد انسان به كار مى رود ، به معناى قرار دادن نفس در پوششى حفاظتى براى حراست آن از آسيب ها و خطرهاى نگران كننده و زيان بار است. [٣]

[١] سنن النبىّ صلى الله عليه و آله ، ص ٢ .[٢] امام على عليه السلام : «فإنَّ التقوى دواءُ داءِ قلوبكم و بصر عمى أفئدتكم و شفاءُ مرض أجسادكم ، و صلاح فساد صدوركم و طهور دنس أنفسكم و جلاءُ غشاءِ أبصاركم» (نهج البلاغة ، خطبه ١٩٨) .[٣] «الوقايةُ حفظُ الشى ء ممّا يُوذيه ، و التقوى جعلُ النفس فى وقاية ممّا يخافُ ، هذا تحقيقهُ... و صار التقوى فى عرف أشرع حفظ النفس ممّا يؤثمّ و ذلك بترك المحظور» (مفردات ألفاظ القرآن ، ص ٥٦٨) .