امام على عليه السلام هوا و هوس را عامل ذلّت [١] و سقوط ، [٢] آفت عقل [٣] و اساس محنت و رنج انسان [٤] دانسته و از پيروى آن ، به شدّت نهى كرده است . [٥] از آيات و روايات ، اين گونه استفاده مى شود كه هواى نفس ، همواره انسان را به لذّت هاى دنيوى و مقدّم داشتن آن بدون فكر و انديشه در عواقب آن ، متمايل مى كند ، اگر چه اين لذّت ، موجب گرفتارى بعدى و مانع از رسيدن به لذّت معنوى و سعادت انسان گردد .

تقابل عقل با جهل ، هوا و شهوت

اين بحث ، ريشه هاى تاريخى و فلسفى عميقى دارد ؛ زيرا اعتقاد به وجود يك تضادّ اساسى و هسته اى در شخصيت انسان ، از قديم الأيّام وجود داشته و نقش مهمّى در مذاهب و فلسفه هاى گوناگون ، بازى كرده است. نيروى روشنى و تاريكى ، خدا و شيطان ، و خير و شر ، همه دليل اعتقاد به وجود يك تضادّ اساسى در وجود انسان است. در روايات ، معمولاً اين تضاد با مفهوم عقل و جهل ، بيان شده است. عقل ، انسان را به سوى هدايت و نجات ، و جهل ، به سوى گم راهى و هلاكت ، بر مى انگيزد . [٦] تقابل «عقل» با «جهل» ، و «هوا» و «شهوت» ، به قدرى در روايات مطرح شده كه باب اوّل از كتاب اصول الكافى ، به «العقل و الجهل» ، نام گذارى شده است. امام على عليه السلام در باره تقابل عقل با هوا و شهوت مى فرمايد:

[١] «من اتبع هواه أعماه و أصمَّهُ و أذلَّهُ» (غررالحكم ، ح ٩١٦٨) و «إنّك إن أطعتَ هواك أصمّك و أعماك» (همان ، ح ٣٨٠٧) .[٢] «الهوى هوّى إلى أسفل السافلين» (همان ، ح ١٣٢٦) و «أهلك الشى ء الهوى» (همان ، ح ٢٨٥٣ ) .[٣] «آفة العقلِ الهوى» (همان ، ح ٣٩٢٥) .[٤] «الهوى اُسُّ المحن» (همان ، ح ١٠٤٨) .[٥] «ردعُ النفس عن الهوى الجهاد الأكبر» (همان ح ٥٣٩٣) . «إحذروا أهواءكم كما تحذرون أعداءكم فليس شى ءٌ أعدى للرّجل من اتّباع أهوائِهم» (الكافى ، ج ٢ ، ص ٣٣٥ ، ح ١ ) .[٦] امام على عليه السلام : «العقلُ يهدى و يُنجى و الجهلُ يُغوى و يُردى» (غرر الحكم ، ح ٢١٥١) .