اسْتِجَابَةً أَحْسَنُهُمْ مَعْرِفَةً، وَ أَعْلَمُهُمْ بِأَمْرِ اللّه ِ أَحْسَنُهُمْ عَقْلاً، وَ أَكْمَلُهُمْ عَقْلاً أَرْفَعُهُمْ دَرَجَةً فِى الدُّنْيَا وَ الآخِرَةِ، يَا هِشَامُ إِنَّ للّه ِِ عَلَى النَّاسِ حُجَّتَيْنِ، حُجَّةً ظَاهِرَةً، وَ حُجَّةً بَاطِنَةً، فَأَمَّا الظَّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الأَنْبِيَاءُ وَ الأَئِمَّةُ عليهم السلام ، وَ أَمَّا الْبَاطِنَةُ فَالْعُقُول . [١] اى هشام! خداوند ، پيامبران و رسولان خويش را مبعوث كرد تا مردمان ، دين او را از [ فرستادگان ] خدا به مدد عقل ، فرا گيرند . پس هر كه شناخت بهترى از دين داشته باشد [ و عقل خويش را بهتر به كار برده باشد ] ، دعوت پيامبران را بهتر پاسخ داده است ، و هر كس از دين خدا بهتر آگاه گشته باشد ، از ديگران عاقل تر است ، و هر كس عاقل تر باشد ، مقام او در اين جهان و آن جهان ، بالاتر است. اى هشام! خدا در ميان مردم ، دو حجّت دارد: حجّتى آشكار و حجّتى نهان. حجّت آشكار ، پيامبران و امامان عليهم السلام هستند و حجّت نهان ، خِرد مردمان است [ كه بايد آن دو را به كار ببرند تا حق و باطل ، و عدل و ظلم و خوب و بد را به وسيله آنها تشخيص دهند و رفتار و كردار خود را بر اساس حق و عدل و نيكى تنظيم كنند ] .

تقوا و تعيين معيار تنظيم رفتار

از نظر اسلام ، معيار تنظيم رفتار ، عبارت است از ارزش هاى اخلاقى و هنجارهاى آرمانى كه در قالب دين و شريعت ، از سوى خداوند به انسان ، ابلاغ شده است. در اين رويكرد ، هر عملى كه در دين بيان شده و سعادت انسان را تأمين كند ، به هنجار است و در مقابل ، هر آنچه باعث نابودى و انحطاط اخلاقى وى مى شود ، نابه هنجار محسوب مى گردد. طبق اين تحليل ، معيار تنظيم رفتار ، خود «دين» است ؛ يعنى انسان بايد اعمال و رفتار خود را مطابق دين ، تنظيم كند. رستگارى و نيل به فضيلت هاى معنوى نيز منوط و وابسته به تهذيب نفس از تيرگى ها و آلودگى هاى نفسانى ، عمل به «بايدها» و «نبايدها»ى دينى است. رسول خدا صلى الله عليه و آله در اين باره مى فرمايد :

[١] الكافى ، ج ١ ، ص ١٦ .