واژه «تدبُّر» از مادّه «دَبْر ( بر وزن اَبر ) » گرفته شده كه به معناى پشت سر و عاقبت كار است . در تعريف «تدبّر» آمده است: فَكَّرَ فِيهِ وَ نَظَرَ فِى عَوَاقِبِهِ . [١] درباره اش فكر كرد و سرانجام ، آن را در نظر گرفت. هر چند در تعريف «تدبّر» ، واژه «تفكّر» به كار رفته ، امّا دقيقاً اين دو به يك معنا نيستند . برخى معتقدند تفاوت تدبّر با تفكر ، در اين است كه تفكر ، مربوط به بررسى علل و خصوصيات پيش زمينه اى يك رويداد است ؛ امّا تدبّر ، مربوط به بررسى عواقب و نتايج آن است . [٢] از رسول خدا صلى الله عليه و آله روايت شده كه فرمود : فَإِنِّى أُوصِيكَ إِذَا هَمَمْتَ بِأَمْرٍ فَتَدَبَّرْ عَاقِبَتَهُ، فَإِنْ يَكُ رُشْداً فَامْضِهِ، وَ إِنْ يَكُ غَيّاً فَانْتَهِ عَنْهُ . [٣] هر گاه قصد انجام كارى را داشتى ، سرانجامِ آن را در نظر داشته باش . اگر مطلوب [ و در جهت رشد معنوى تو ]بود ، به آن اقدام كن و در غير اين صورت ، از انجام دادن آن خوددارى نما . در اين روايت ، واژه «تدبّر» به كار رفته است كه ناظر به همان حوزه مفهومى است و اهمّيت بررسى و شناخت پيامدهاى عمل ، قبل از انجام آن را نشان مى دهد.

چهار . عاقبت نگرى

در برخى روايات ، براى اشاره به پيامدهاى رفتار ، مفهوم «عاقبت» به كار رفته است. در روايتى آمده است كه حضرت آدم عليه السلام به فرزندش شيث وصيتى كرد و از او خواست كه به آن عمل كند و به نسل هاى بعد از خود نيز سفارش كند . از آن جمله ، فرمود:

[١] فرهنگ رائد الطالب ، ص ١٨٤ .[٢] تفسير نمونه ، ج ٢ ، ص ٢٧ و ٢٨ .[٣] الكافى ، ج ٨ ، ص ١٥٠ ؛ كتاب من لايحضره الفقيه ، ج ٤ ، ص ٤١٠ ؛ وسائل الشيعة ، ج ١٥ ، ص ٢٨١ ؛ بحار الأنوار ، ج ٧١ ، ص ٣٣٩ .