داشتند و نه اضطراب از آينده ـ از سختى هاى لحظه مرگ ، نگران بوده اند ، چنان كه در مورد رسول خدا صلى الله عليه و آله روايت شده كه در لحظات آخر عمر مباركش ، دست در ظرف آبى مى كرد و به صورت مى كشيد و زبانش به ذكر «لا إله إلّا اللّه » حركت مى نمود و مى فرمود : إِنَّ لِلمَوتِ سَكَرَاتٌ . [١] مرگ ، سختى هايى دارد. امام حسن عليه السلام نيز در لحظات آخر عمر شريفش ، گريه كرد و در جواب يكى از حاضران كه گفت : «اى پسر رسول خدا! تو با آن مقام ارجمندى كه در پيشگاه خدا دارى و بيست و يك بار پياده به حج رفتى و سه بار ، همه اموالت را به فقرا دادى ، چرا گريه مى كنى»؟! فرمود : إِنَّمَا أَبْكِى لِخَصْلَتَيْنِ: لِهَوْلِ الْمُطَّلَعِ، وَ فِرَاقِ الأَحِبَّةِ . [٢] همانا براى دو چيز ، گريه مى كنم : براى وحشت روز قيامت و براى جدايى از دوستان . تصور لحظات مرگ براى افراد عادى نيز آموزنده است . از همين رو ، مرگ در روايات به عنوان وسيله عبرت ، معرّفى شده است . رسول خدا صلى الله عليه و آله مى فرمايد : فَطُوبَى لِمَنْ ذَكَرَ أَمَامَهُ وَ ذَكَرَ قِيَامَهُ وَ اعْتَبَرَ بِالْفَنَاء ! [٣] خوشا به حال كسى كه آينده و زمان حالش را به ياد داشته و از فنا (نيستى) عبرت بگيرد ! امام على عليه السلام خطاب به فرزندش امام حسن عليه السلام مى فرمايد : أَىْ بُنَىَّ، أَكْثِرْ ذِكْرَ الْمَوْتِ وَ ذِكْرَ مَا تَهْجُمُ عَلَيْهِ وَ تُفْضِى بَعْدَ الْمَوْتِ إِلَيْهِ حَتَّى يَأْتِيَكَ وَ قَدْ أَخَذْتَ مِنْهُ حِذْرَكَ وَ شَدَدْتَ لَهُ أَزْرَكَ وَ لَا يَأْتِيَكَ بَغْتَةً فَيَبْهَرَك، وَ

[١] صحيح البخارى ، ج ٥ ، ص ١٤٢ ؛ كنز العمّال ، ج ١٥ ، ص ٥٥٧ .[٢] الكافى ، ج ١ ، ص ٤٦١ ؛ الأمالى ، صدوق ، ص ٢٩١ ؛ عيون أخبار الرضا عليه السلام ، ج ٢ ، ص ٢٧١ ؛ وسائل الشيعة ، ج ١١ ، ص ١٣١ ؛ بحار الأنوار ، ج ٦ ، ص ١٦٠ .[٣] تحف العقول ، ص ١٨ ؛ بحار الأنوار ، ج ١ ، ص ١١٩ .