با توجّه به رابطه بين عقل و جهل و نوع تاثيرات آنها در حالات افراد ، دو شيوه رفتار از هم قابل تمييز است : رفتار خردمندانه و رفتار غير خردمندانه . رفتار خردمندانه ، به رفتارى گفته مى شود كه مبناى عقلانى داشته باشد و در چارچوب ارزش هاى اخلاقى پايه ريزى شود. در مقابل ، رفتار غير خردمندانه ، به نوعى از رفتار گفته مى شود كه سعى در زير پا گذاشتن ارزش ها و هنجارهاى انسانى دارد. در متون دينى ، مفهوم «تقوا» و «فجور» ، به اين دو نوع رفتار ، اشاره دارد. تقوا و فجور ، از نگاه دينى ، جلوه ها و پيامدهاى حاكميت عقل و جهل را در حيطه عمل ، به تصوير مى كشد.

١ . تقوا

در آموزه هاى دينى ، تقوا ، مفهومى محورى است (در فصل سوم ، به تفصيل در باره تعريف و ماهيت تقوا بحث شده است) . قرآن كريم ، تقوا را بهترين ره توشه انسان در سير إلى اللّه دانسته [١] و از آن به شرط قبولى اعمال ، [٢] ملاك كرامت و ارزش انسان [٣] و نيرويى كه به وسيله آن مى توان حق را از باطل تشخيص داد ، [٤] ياد شده است. همچنين ، در روايات ، تقوا به عنوان رئيس اخلاق ، [٥] بزرگ ترين وسيله سعادت انسان ، [٦] بهترين گنج [٧] و محكمترين رشته ميان بنده و خدا [٨] معرّفى شده است. امير مؤمنان ، از تقوا به بهترين صفت ها ياد نموده و مى فرمايد :

[١] «تَزَوَّدُواْ فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى» (بقره ، آيه ١٩٧) .[٢] «إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ» (مائده ، آيه ٢٧) .[٣] «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَـلـكُمْ» (حجرات ، آيه ١٣) .[٤] «يَـأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ إِن تَتَّقُواْ اللَّهَ يَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَانًا» (انفال ، آيه ٢٩) .[٥] امام على عليه السلام : «التقى رئيس الأخلاق» (نهج البلاغة ، حكمت ٤١٠) .[٦] رسول اللّه صلى الله عليه و آله : «خصلة من لزمها ، اطاعتهُ الدنيا والآخرةُ و ربح الفوز بالجنّة» . قيل : و ما هى يا رسول اللّه ؟ قال : «التقوى» (كنز الفوائد ، ص ١٨٤ ؛ بحار الأنوار ، ج ٧٠ ، ص ٢٨٥) .[٧] «إنَّ التقوى أفضلُ كنزٍ» (الأمالى ، طوسى ، ص ٦٨٥ ؛ بحار الأنوار ، ج ٧٧ ، ص ٣٧٤) .[٨] امام على عليه السلام : «التقوى آكد سببٍ بينك و بين اللّه » (غرر الحكم ، ح ٢٠٧٩) .