از دل بستگى به دنيا و دوستى زر و زور و پرستش جاه و مقام و رفتار و كردار ظالمانه و ناپسند باز دارد ] ـ اگر درست بينديشيد ـ و نيز در نياكانِ به تاريخ پيوسته تان ، [ هيچ جاى ] هشيارى و عبرت آموزى اى نيست ؟! آيا نمى نگريد كه به تاريخ پيوستگانِ شما باز نمى آيند و ماندگانِ شما ديرى نمى پايند؟ مگر مردم اين جهان را نمى نگريد كه روز را به شب و شب را به روز مى آورند و هر كدام ، حال و وضعى دارند؟ [ يكى ] مرده اى است كه بر او مى گريند و ديگرى زنده اى است كه بر او تسليت مى گويند ، [ يكى ] در بستر بيمارى است و ديگرى به عيادت او مى آيد و سومى در حال جان دادن و به جمع مردگان ، پيوستن است ، و [ آن ديگرى ] كسى است كه در جستجوى دنياست و مرگ ، او را فرا مى خواند و غفلت زده اى است كه مرگ ، او را فراموش نكرده است ؟ همه اين دگرگونى ها ، براساس قوانين و سنّت هاى حاكم بر جامعه است كه آيندگان مى توانند از آثار آنها درس بياموزند. در باره عبرت از گنهكاران ، روايات زيادى وارد شده كه بيش از اين ، مجال و فرصت طرح آنها نيست. {-٤-}

١ ـ ٢ . پيامدهاى تجربه شده توسط خود فرد

همچنان كه پيامدهاى تجربه شده توسط ديگران مايه عبرت اند ، پيامدهاى تجربه شده توسط خود فرد نيز مى توانند مايه عبرت باشد . اين بحث تا حدودى با آنچه قبلاً تحت عنوان «اصل تجربه» بيان شد ، همپوشى دارد . از اين رو در اين جا فقط به روايتى از حضرت على عليه السلام كه با واژه «عبرت» به اين موضوع پرداخته است ، اشاره مى كنيم :

[١] . براى نمونه ، امام على عليه السلام مى فرمايد : «احذروا ما نزل بالاُمم قبلكم من المثلات بسوء الأفعال و ذميم الأعمال ، فتذكّروا بالخير و الشرّ أحوالهم . و احذروا أن يكونوا أمثالهم» (نهج البلاغة ، خطبه ١٩٢ ؛ بحار الأنوار ، ج ١٤ ، ص ٤٧٢ ) .