پرسنده ، باور درستى در باره خدا نداشت ، با تعجّب اظهار داشت : ما را به چيزى كه غايب است ، حواله مى كنى؟! امام صادق عليه السلام در پاسخ فرمود : وَيْلَكَ! كَيْفَ يَكُونُ غَائِباً مَنْ هُوَ مَعَ خَلْقِهِ شَاهِدٌ وَ إِلَيْهِمْ أَقْرَبُ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ يَسْمَعُ كَلَامَهُمْ وَ يَرَى أَشْخَاصَهُمْ وَ يَعْلَمُ أَسْرَارَهُمْ؟ . [١] واى بر تو! چگونه غايب است كسى كه همراه خلق خود ، شاهد آنان است و از رگ گردن به آنها نزديك تر است و سخن آنها را مى شنود ، و خود آنها را مى بيند و اسرار آنها را مى داند ؟! نكته قابل توجّه اين كه خداوند ، هم به غايب توصيف شده ، و هم به شاهد . براى مثال ، در سوره حج آمده است : «إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَىْ ءٍ شَهِيدٌ . [٢] همانا خدا بر هر چيز ، گواه است » . رسول خدا مى فرمايد : يَا خَيْرَ شَاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ ! [٣] اى بهترين گواه و گواهى شده ! در مقابل ، وصف غايب نيز در مورد خدا به كار رفته است . [٤] هر چند در نگاه بدوى ، اين تعابير ، متضاد و ناهمخوان به نظر مى رسد ؛ امّا با دقّت متوجّه مى شويم كه هيچ تضاد و تعارضى بين آنها وجود ندارند ؛ بلكه از دو زاويه به موضوع نگاه شده است. آنچه واقعيت دارد ، اين است كه خداوند ، شاهد و ناظر بر همه چيز است . امّا به لحاظ اين كه ما او را نمى بينيم ، غايب است . بنا بر اين ، غايب از نظر ماست ، نه در واقع و نفس الأمر. از اين رو ، در برخى روايات ، توصيف به غايب و شاهد ، هر

[١] الكافى ، ج ١ ، ص ١٢٥ و ١٢٦ ؛ كتاب من لايحضره الفقيه ، ج ٢ ، ص ٢٥٠ ؛ بحار الأنوار ، ج ٣ ، ص ٣٣ .[٢] حج ، آيه ١٧ .[٣] المصباح ، ص ٢٥٩ ؛ بحار الأنوار ، ج ٩٤ ، ص ٣٦٥ .[٤] رسول اللّه صلى الله عليه و آله : «التوحيد ظاهره فى باطنه و باطنه فى ظاهره ... حاضر غير محدود و غائب غير مفقود» (معانى الأخبار ، ص ١٠ ؛ بحار الأنوار ، ج ٤ ، ص ٢٦٤) .