«قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ . [١] بگو : هر كس بر حسب ساختار [ روانى ] خود ، عمل مى كند» . اصطلاح نفس ، در ميان همه اصطلاحاتى كه حكيمان و دانشمندان اسلامى به كار مى برند ، بيش از همه به ابعاد درونى انسان و چيزى كه تعيين كننده اعمال و رفتار انسان است ، اشاره دارد. ابوالفضل تفليسى ، در كتاب وجوه القرآن تا نُه معنا براى نفس برشمرده است ؛ [٢] امّا در ادبيات دينى ، بيشتر به معناى «خويشتنِ آدمى» و چيزى كه اعمال و رفتار انسان به آن باز مى گردد ، به كار مى رود . در حدود ٢٩٥ آيه از قرآن كريم ، كلمه «نفس» ، چه در شكل مفرد و چه به صورت جمع ، آمده است . آيات و روايتى كه در باره نفس انسان وارد شده ، دو دسته اند: دسته اى از آنها نفس را گوهرى گران بها كه از عالم ربوبى آمده و منشأ همه فضائل و ارزش هاى انسانى است ، توصيف مى كنند و به انسان ها توصيه مى نمايند كه در حفظ و حراست از چنين گوهر ارزشمندى بكوشند. امير مؤمنان على عليه السلام در باره نفس مى فرمايد: إنَّ النَّفسَ لَجَوهَرَةٌ ثَمِينَةٌ مَن صَانَهَا رَفَعَها وَ مَن ابتَذَلَها وَ ضَعَها . [٣] نفس ، گوهرى است گران بها . هر كس آن را نگهدارى كند ، او را به مقام عالى خواهد رسانيد و هر كس در نگهدارى اش كوتاهى نمايد ، او را به پستى خواهد كشيد. و نيز فرموده است : مَن كَرُمَت عَلَيهِ نَفسُه هَانَت عَلَيهِ شَهَواتُهُ . [٤] هر كس كه به شرافت نفس خويش پى ببرد ، او را از پستىِ شهوت ها و آرزوهاى باطل ، حفظ خواهد كرد.

[١] اسرا ، آيه ٨٤ .[٢] وجوه القرآن ، ذيل واژه «نفس» .[٣] غرر الحكم ، ح ٤٦١٦ .[٤] نهج البلاغة : حكمت ٤٤٩ .