نكته اساسى كه در باره نيازهاى انسان بايد به آن توجه داشته باشيم ، اين است كه نيازهاى پَست نظير: خوردن ، آشاميدن و امثال آن ، به خودى خود ، ظاهر مى شوند و متوقّف بر سعى و تلاش انسان نيستند ؛ امّا نيازهاى معنوى و اخلاقى انسان ، نياز به تربيت و سعى و تلاش فردى دارد . تا زمانى كه انسان به صورت اختيارى و آگاهانه كوشش نكند ، نيازهاى معنوى و اخلاقى در او شكوفا نمى شود ؛ زيرا نيازهاى زيستى انسان ، به قدرى وسيع و قدرتمند است كه مى تواند تمام اعمال ، رفتار و انديشه هاى او را به خود ، معطوف نموده ، جلو رشد و تكامل معنوى فرد را بگيرد. از نظر اسلام ، هر چند نيازهاى زيستى براى حفظ حيات انسان ضرورت دارد ، امّا آزاد گذاشتن آن به گونه اى كه همه فضاى روانى انسان را اشغال كند و جلو رشد معنوى او را بگيرد ، مطلوب نيست. اين مطلب ، به طور صريح از آنچه در مورد شهوت و ضرورت كنترل و مهار آن در آيات و روايات متعدّد بيان شده ، استفاده مى شود. در روايات ، كلمه «شهوت» براى اشاره به نيازهاى زيستى به كار رفته است. [١] در مكتب اسلام ، نيازهاى زيستى بايد مهار و كنترل شود . اصولاً مفهوم عفّت فَرْج و عفّت شكم ، به حالت تنظيم شده نيازهاى زيستى انسان اشاره كرده ، نوعا بار ارزشى مثبت دارد .

نقش تقواى عاقلانه در تنظيم نيازهاى زيستى

چنان كه اشاره شد ، تنظيم نيازهاى زيستى ، مسئله اى بسيار مهم و اساسى است كه در آموزه هاى دينى ، با كلمه «عفّت» ياد مى شود. پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمايد: أحبُّ العِفافِ إلى اللَّهِ تعالى عِفافُ البطنِ و الفَرْج . [٢] محبوب ترين عفّت در نزد خداى متعال ، عفّت در تغذيه و رفتار جنسى است. از مهم ترين كاركردهاى تقوا ، جهت بخشيدن به فعّاليت هاى حياتى ، تصحيح و تنظيم انگيزه ها ، و جلوگيرى از افراط و تفريط در ارضاى نيازهاست. تقوا ، حالتى در

[١] . Maslow, A.[٢] انگيزش و هيجان ، خداپناهى ، ص ١٧٢ ـ ١٧٣ .[٣] . Freud.[٤] . spiritual needs.[٥] اين طبقه بندى ، با رويكردى جديد ، از سوى پژوهشگر ارائه شده و متقارن با هرم نيازهاى مازلو ، طرحى نو تحت عنوان «نظريه نيازهاى معنوى از ديدگاه اسلام و تناظر آن با سلسله مراتب نيازهاى مازلو» در كتابى به همين نام به چاپ رسيده است .[٦] ميزان الحكمة ، ج ٨ ، ص ٣٨٢٤ .[٧] تنبيه الخواطر ، ج ٢ ، ص ٣٠ .[٨] نهج البلاغة ، خطبه ١٩٣ .