ابو على طبرسى (م ٥٤٨ ق) ، ذيل آيه «ليبلوكم أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» [١] ، چنين آورده است : قال أبو قتادة : سألت النبىّ صلى الله عليه و آله عن قوله تعالى : «أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» ما عنى به؟ فقال : «يقول : أيُّكُم أحْسَن عقلاً ، وَ أشدُّكم للّه خوفا ، و أحسنُكم فيما أمر اللّه به و نهى عنه نظرا» . [٢] ابو قَتاده (از اصحاب پيامبر اكرم) مى گويد: از پيامبر خدا پرسيدم : مقصود از «أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً ؛ كدامتان نيكوكارتريد» چيست؟ فرمود: «مقصودش ، اين است كه كدام يك ، عقل بهترى داريد و از معصيت خدا ، بيشتر مى ترسيد و حكمت امر و نهى خدا را بهتر مى فهميد [ و با تدبُّر ، رفتار خود را تنظيم مى كنيد ]» .

تعريفى جامع و كاربردى از تقوا

از آنچه بيان شد ، به اين نتيجه مى رسيم كه تعريف تقوا به خداترسى ، پرهيزگارى ، خويشتندارى و امثال آن ، موجب برداشت هاى مختلف و چه بسا ناقص از اين مفهوم گرديده است و در به كار بردن هريك به منزله تنها تعريف مورد قبول ، آشكارا محدوديت هايى وجود دارد. به اعتقاد ما ، «تقوا» ، از جمله مفاهيمى است كه بايد در سه زمينه عاطفى ، انگيزشى و رفتارى ، به صورت «فرآيند مدار» ، در نظر گرفته شود. همان گونه كه در شكل ٢ ـ ٢ نشان داده شده است.

شكل نمودار سه مرحله اى تقوا

[١] ملك ، آيه ٢ .[٢] مجمع البيان ، ج ١٠ ، ص ٣٢٢ .