است . از اين رو ، خداوند در آيات متعدّدى ، صحنه قيامت را به تصوير مى كشد و انسان را از حال به آينده مى برد تا به نوعى گذر از زشتى به زيبايى نايل آيد : «يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ ما قَدَّمَتْ يَداهُ وَ يَقُولُ الْكافِرُ يا لَيْتَنِى كُنْتُ تُراباً . [١] [ قيامت ، ] روزى است كه انسان ، آنچه را پيشاپيش فرستاده ، مى بيند و كافر مى گويد : اى كاش خاك بودم [ و گرفتار عذاب نمى شدم ] ! » . در يك جمع بندى كلّى از آنچه بيان شد ، به اين نتيجه مى رسيم كه عبرت ها به وسعت دنيا گسترده اند و مشاهده هر پديده و يا شنيدن و مطالعه در باره هر جريان تاريخى مى تواند وسيله گذر و عامل عبرت براى انسان باشد و انسان از آنچه مى بيند و مى شنود ، به آنچه نمى بيند ، گذر نمايد و سرانجام از زشتى به زيبايى و از بدى به خوبى ره نمون شود .

گذرگاه ها چه بسيارند و گذركنندگان ، چه اندك !

شايان توجّه است كه براى درك عبرت ها و گذر از زشتى به زيبايى ، صِرف وجود موضوع آن در خارج ، كافى نيست ؛ بلكه شرايط و پيش زمينه هايى در مخاطب لازم است تا از ديدن ، شنيدن و مطالعه پديده ها و جريان هاى طبيعى و تاريخى ، به هوش آيد و با تجزيه و تحليل پديده ها و رويدادها ، به فراسوى آنچه هست و آنچه ديده و يا شنيده ، گذر كند . همين امر ، موجب شده كه تفاوت بين عبرت ها و عبرت گيرنده ها معنادار باشد . امام على عليه السلام مى فرمايد : مَا أَكْثَرَ الْعِبَرَ وَ أَقَلَّ الِاعْتِبَار . [٢] عبرت ها چه بسيارند و عبرت گيرندگان ، چه اندك ! در برخى روايات ، افرادى كه عبرت نمى گيرند و با نگاه عبرت آميز به پديده ها نمى نگرند ، به شدّت نكوهش شده اند .

[١] . غرر الحكم ، ح ٣٦٣٠ ؛ عيون الحكم و المواعظ ، ص ١٥٨ .[٢] . نبأ ، آيه ٤٠.[٣] . نهج البلاغة ، حكمت ٢٩٧ ؛ عيون الحكم و المواعظ ، ص ٤٧٦ ؛ بحار الأنوار ، ج ٧١ ، ص ٣٢٨ .