جنبه هاى مثبت اصل «بازدارى حضور» در آموزه هاى دينى ، تحت عنوان «حيا» مطرح شده است . بنا بر اين ، يكى از عوامل مؤثّر در تنظيم و كنترل رفتار انسان ، حياست. البته بايد گفت كه الگوهاى تبيين در قلمرو حيا ، هنوز به درك مشتركى دست نيافته اند . در يك توصيف كلّى ، مى توان حيا را به حالتى تعريف كرد كه موجب انقباض نفس از فعل قبيح و انزجار آن از كار خلاف ادب مى گردد. لازم است براى آشنايى و درك بهتر مفهوم حيا ، ابتدا ديدگاه هاى نظرى در اين زمينه مطرح شود .

تحليل هاى سه گانه از مفهوم حيا

به طور كلّى ، سه ديدگاه عمده در باره حيا وجود دارد :

١ . حيا به مثابه واكنشى در برابر فعل قبيح

انسان ها معمولاً در زندگى خود با موقعيت ها و شرايطى مواجه مى شوند كه با عقايد ، باورها و ارزش هاى اخلاقى آنان ، همخوانى ندارد . حيا ، يكى از مهم ترين صفات نفسانى است كه مى تواند فرد را از نزديك شدن به چنين موقعيت هايى باز دارد. راغب ، در تعريف حيا مى گويد : الحَيَاءُ انقِبَاضُ النَّفسِ عَنِ القَبَائِحِ وَ تَركُهَا . [١] حيا ، بازدارى نفس است از كارهاى غير اخلاقى و ترك كردن آنها . طبق اين تعريف ، عنصر اصلى حيا ، عبارت است از همان بازدارى كه هنگام مواجه شدن با فعل قبيح ، حاصل مى شود. بيشتر كتاب ها و مقالاتى كه تاكنون در مورد حيا به چاپ رسيده اند ، حيا را نوعى واكنش در برابر فعل قبيح به حساب آورده اند .

ارزيابى ديدگاه اوّل

در اين ديدگاه ، «بازدارى» به عنوان عامل محورى و عنصر اصلى حيا معرّفى شده است. چنانچه مى دانيم ، بازدارى ، اختصاص به حيا ندارد ؛ بلكه در بسيارى از صفات اخلاقى ، از جمله تقوا و صبر نيز اين خصوصيت ديده مى شود. يكى از اصول بنيادين

[١] مفردات ألفاظ القرآن ، ذيل واژه «حيا» ؛ بحار الأنوار ، ج ٧١ ، ص ٣٢٩ .