حيرت زدگى اش در قيامت عبرت نگيرد ، هيچ خيرى در او نيست . با توجّه به نقش سازنده ياد مرگ ، رسول خدا صلى الله عليه و آله در بيان زيرك ترين مردم مى فرمايد : أَكْثَرُهُمْ ذِكْراً لِلْمَوْتِ وَ أَشَدُّهُمْ لَهُ اسْتِعْدَاداً . [١] زيرك ترينِ مؤمنان ، كسى است كه مرگ را بيشتر ياد كند و براى آن آماده تر باشد .

حضور در قبرستان

يكى از عواملى كه مى تواند در تنظيم و هدايت رفتار انسان نقش داشته باشد و در روايات به ابزار عبرت از آن ياد شده ، حضور در قبرستان و تفكر در باره مردگان است . در روايتى از معصوم عليه السلام آمده است : زُورُوا قُبُورَ مَوْتَاكُمْ وَ سَلِّمُوا عَلَيْهِمْ؛ فَإِنَّ لَكُمْ فِيهِمْ عِبْرَةً . [٢] بر قبور اموات خود ، حاضر شويد و بر آنان درود بفرستيد ؛ چرا كه در آنها عبرت هايى براى شماست . امام على عليه السلام مى فرمايد : أَبلَغُ العِظَاتِ الاعتِبَارُ بِمَصَارِعِ الأَموَاتِ . [٣] رساترينِ موعظه ها ، عبرت آموزى از مردگان است . و نيز مى فرمايد : جَاوِرِ القُبُورَ تَعتَبِر . [٤] بر قبرستان گذر كنيد تا عبرت بگيريد. انسان ها هنگام رفتن به قبرستان و توجّه به احوالات مردگان ، از عملكرد زشت خود ، پشيمان مى شوند . عامل اين پشيمانى را كه تأثير سازنده اى هم دارد ، در كلام

[١] . الكافى ، ج ٣ ، ص ٢٥٨ ؛ وسائل الشيعة ، ج ٢ ، ص ٤٣٥ ؛ بحار الأنوار ، ج ٨٢ ، ص ١٦٧ .[٢] . الدعوات ، ص ٢٥٩ ؛ بحار الأنوار ، ج ٨٢ ، ص ٦٤ .[٣] . غرر الحكم ، ح ٣١٢٣ ؛ عيون الحكم و المواعظ ، ص ١٢٦ ؛ ميزان الحكمة ، ج ١٤ ، ص ٦٨٩٤ .[٤] . غرر الحكم ، ح ٤٨٠٠ ؛ عيون الحكم و المواعظ ، ص ٢٢١ ؛ ميزان الحكمة ، ج ١٠ ، ص ٤٧٣٢ .