تعبير عقل نظرى و عقل عملى ، در سخنان فلاسفه ، در واقع ناظر به اين دو بُعد است. طبق اين برداشت ، عقل در بحث تنظيم رفتار ، به معناى ملكه و نيروى درك خير و شر يا نوعى نيروى انگيزشى است كه انسان را به گزينش خوبى و انجام دادن آن ، و دورى از گناه ، دعوت مى كند. عقل به اين معنا ، منشأ غريزى و فطرى دارد و با دانش و تجربه ، شكوفا مى شود. على عليه السلام در اين باره مى فرمايد : العَقلُ غَريزَةٌ تَزيدُ بِالعِلمِ وَ التَّجارِبِ . [١] عقل (يعنى فهم و معرفت يا حالت بازدارى و ترك) ، به صورت فطرى و غريزى در انسان وجود دارد و با دانش و تجربه ، افزايش مى يابد .

ب ـ ماهيت و تعريف جهل

در نگاه ابتدايى به نظر مى رسد كه جهل ، امرى عدمى (عدم علم) است ، و عدم ، نه آفريده مى شود و نه در اعمال و رفتار انسان ، اثرگذار است ؛ امّا با دقّت و تأمّل در روايات مربوط به جهل ، به اين نتيجه مى رسيم كه جهل ، علاوه بر مفهوم متعارف خود (نقطه مقابل علم) ، كاربرد ديگرى نيز دارد ، و آن ، عبارت است از نيرويى در برابر عقل كه امرى وجودى و آفريده خداوند است . [٢] در كتاب هاى روايى ، جهل ، معمولاً به معناى جهالت و بى خِردى و براى اشاره به محرّك هاى منفى و زيان آور وجود انسان به كار مى رود . بر اساس آيات و روايات ، سرچشمه آفت ها و رذائل و تمامى گناهان ، جهل است. در آموزه هاى دينى ، از جهل

[١] پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : «العقل نورٌ خلقهُ اللّه للإنسان» (عوالى اللآلى ، ج ١ ، ص ٢٤٨) .[٢] امام على عليه السلام : «إنَّ اللّه ـ تبارك و تعالى ـ خلق العقل من نورٍ مخزونٍ مكنونٍ فى سابق علمه الذى لم يطّلع نبىٌّ مرسل و لا ملكٌ مقرّبٌ» (الخصال ، ص ٤٢٧) .[٣] پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : «العقلُ هديةٌ من اللّه » (خردگرايى در قرآن و حديث ، ص ٥٠) .[٤] خردگرايى در قرآن و حديث ، ص ٣٦ .[٥] مفردات ألفاظ القرآن ، ذيل «عقل» .[٦] فلسفه اخلاق ، ص ٢٧٤ .[٧] تحف العقول ، ص ١٥ .[٨] بحار الأنوار ، ج ١ ، ص ٩٩ ـ ١٠١ .[٩] وسائل الشيعة ، ص ٢٠٨ و ٢٠٩؛ خردگرايى در قرآن و حديث ، ص ١٩ .[١٠] امام على عليه السلام : «العقل عقلان : عقل الطبع و عقل التجربة» (مطالب السؤول ، ص ٤٩ ؛ خردگرايى در قرآن و حديث ، ص ٤٤ ، ح ٢٢) . در اين روايت ، امام عليه السلام عقل را به دو نوع تقسيم نموده : ١ . عقل فطرى ، ٢ . عقل تجربى . اين تعبير در واقع ، به دو مرحله يك فرآيند ، اشاره دارد .[١١] امام صادق عليه السلام : «إنَّ اللّه خلق العقل و هو أوّلُ خلقٍ من الروحانيّين ... ثمّ خَلَقَ الجهل من البحر الاُجاج ظلمانيا فقال له : أدبر ، فأدبر ، ثمّ قال له : أقبل ، فلم يقبل . فقال له : استكبرت ، فلعنه» (الكافى ، ج ١ ، ص ٢١) .[١٢] امام على عليه السلام : «اِعلم أعلى المصائب الجهل» (غرر الحكم : ح ٢٨٤٤) و «شرُّ المصائب الجهل» (همان ، ح ٩٣٠١) .[١٣] امام على عليه السلام : «أسوءُ السُقم الجهل» (همان ، ح ٢٨٨٢) ، «الجهل أدوأُ الدَّاء » (همان ، ح ٨٢١) ، «الجهلُ داءٌ و عياءٌ» (همان ، ح ٨٢٠) .[١٤] «لا عدوَّ أضَرُّ من الجهل» (الإرشاد ، ج ١ ، ص ٣٠٤) .[١٥] امام على عليه السلام : «الجهلُ أصلُ كلِّ شرٍّ ؛ الجهلُ معدِن الشرّ» (غرر الحكم ، ح ٨١٩) .[١٦] ر.ك : تحف العقول ، ص ٤٢٣ و ٤٢٤ .