پيامدهاى تجربه شده توسط ديگران ، در روايات متعدّد ، به عنوان عاملى كه مى تواند در اصلاح و تنظيم رفتار ما مؤثر باشد ، مورد توجّه قرار گرفته است . مفهوم «پيامدهاى تجربه شده توسط ديگران» از اين روايت امام على عليه السلام ، استفاده مى شود : كَفَى مَا مَضَى مُخبِرا عَمَّا بَقِىَ، وَ كَفَى عِبَرا لِذَوى الأَلبَابِ مَا جَرَّبُوا . [١] آنچه گذشته است (تاريخ) ، در پيش بينى آينده كافى است و براى اهل عبرت ، آنچه تجربه شده ، كفايت مى كند . توجّه به امور و وقايع گذشته براى خبر دادن و پيش بينى كردن امور آينده ، و نيز عبرت گرفتن از آنچه ديگران تجربه كرده اند ، براى خردمندان ، كافى است. با توجّه به اين رويكرد ، امام على عليه السلام به نقطه هاى برجسته اى از تاريخ ، اشاره نموده و زمينه هاى شناختىِ گذر را فرا روى ما قرار داده است . ايشان از آلام ، مصيبت ها و رويدادهاى تلخى كه بر اثر زشتكارى ها و عملكرد بد امّت هاى پيشين براى آنها پيش آمده ، به عنوان ابزارى براى بازپردازى و تهذيب رفتار ياد كرده است. در روايات، عبرت پذيرى از سرگذشت اقوام و ملل پيشين بويژه گناهكاران ، فراوان بيان شده است.

الف ـ شيطان

شيطان در ابتدا داراى مقامى بس ارجمند در عبادت خداوند بود ، به گونه اى كه فرشتگان پاك ، او را فرشته اى مقرّب مى ديدند . [٢] او به خاطر شش هزار سال بندگى ـ كه ممكن است بر حسب سال هاى آخرت محاسبه شده باشد و در اين صورت ، برابر چندين ميليون سال دنيايى مى شود ـ ، به چنين مقامى رسيد ؛ امّا افسوس كه آن عبادت چندين هزار ساله ، در يك لحظه تباه شد و مانند خاكسترى بر باد رفت . خداوند ، او را خوار و پست كرد ، مقام والايش را در هم شكست و بلندپروازى اش را سركوب كرد . سپس او را با خفّت از رديف فرشتگان ، بيرون راند [٣] و اين حادثه

[١] . شرح نهج البلاغة ، ابن أبى الحديد ، ج ٢٠ ، ص ٢٧٣ .[٢] . امام صادق عليه السلام در باره ابليس فرمود : «لم يكن من الملائكه و كانت الملائكة ترى أنّها منها» (تفسير العيّاشى ، ج ١ ، ص ٣٣ ؛ بحار الأنوار ، ج ١١ ، ص ١٤٨) .[٣] . «قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ» (حجر ، آيه ٣٤) . نيز ، ر. ك : علل الشرائع ، ج ١ ، ص ١٠٢ ؛ بحار الأنوار ، ج ١١ ، ص ١٣٠ و ١٣١) .