اساس آيات و روايات ، رفتار انگيزشى ، بر اساس ساز و كارهاى عقل و جهل ايجاد مى شود. ساز و كار عقل ، تسهيل كننده فعّاليت هاى هدفدار و مثبت ، و ساز و كارهاى جهل ، ايجاد كننده رفتارهاى منفى است. اصولاً براى آن كه بتوان از طريق تحليل عقل و جهل ، به عوامل و انگيزه هاى اساسى رفتار دست يافت ، بايد تمام خصوصيات آنها به طور هم زمان ، مورد تحليل قرار گيرند. نخستين واقعيّت مهمّى كه بايد به آن توجّه كرد ، اين است كه عقل و جهل ، هر كدام به منزله يك متغيّر يا بُعدى است كه توسّط سازه هاى روانىِ نفس ، تعيين شده است. طبق اين تحليل ، عقل و جهل ، عامل مرتبه دوم در نظر گرفته مى شوند و بدون توجّه به تعامل هايى كه بين عقل و جهل با نفس وجود دارد ، ماهيت رفتار ، قابل فهم نيست. نخستين مسئله كه طبيعتا مطرح مى شود ، مسئله كيفيت پديدار شدن آنهاست. على عليه السلام در اين باره مى فرمايد: إنَ اللّه ت رَكَّبَ فِى الْمَلَائِكَةِ عَقْلاً بِلَا شَهْوَةٍ، وَ رَكَّبَ فِى الْبَهَائِمِ شَهْوَةً بِلَا عَقْلٍ، وَ رَكَّبَ فِى بَنِى آدَمَ كِلَيْهِمَا . [١] خداوند ، در نهاد فرشتگان ، خردى بدون شهوت نهاد ، و در چارپايان ، شهوتى بدون خِرد قرار داد ؛ امّا در آدميان ، خِرد و شهوت را با هم قرار داد. از اين روايت ، به خوبى دانسته مى شود كه ساختار وجودى انسان ، از دو حقيقت عقل و جهل ، تركيب يافته است. در برخى روايات ، ماهيت عقل و جهل و نحوه آفرينش آنها نيز بيان شده است: إِنَّ اللّه َت خَلَقَ الْعَقْلَ وَ هُوَ أَوَّلُ خَلْقٍ مِنَ الرُّوحَانِيِّينَ عَنْ يَمِينِ الْعَرْشِ مِنْ نُورِه... ثُمَّ خَلَقَ الْجَهْلَ مِنَ الْبَحْرِ الأُجَاجِ ظُلْمَانِيّاً... الْجَهْلُ صُورَةٌ رُكِّبَتْ فِى بَنِى آدَمَ . [٢] خداوند ، خِرد را ـ كه نخستين آفريده روحانى او در سمت راست عرش است ـ ، از نور خود آفريد... . پس از آن ، جهل را از درياى شور و تاريك ، خلق كرد و آن را در نهاد فرزندان آدم قرار داد .

[١] خردگرايى در قرآن و حديث ، ص ٣٤ .[٢] الكافى ، ج ١ ، ص ٢١ .