معرفى كنيم ، بايد روى جنبه هاى مثبت در او تأكيد نماييم و خدا را به عنوان كسى كه رئوف و مهربان است ، به افراد معرّفى نماييم ؛ امّا اين طرز تفكّر با مبانى دينى و اعتقادى ما سازگار نيست . در روايات ، توصيه شده كه از اين دو شيوه ، به طور تركيبى در تعليم و تربيت ، استفاده نماييم . على عليه السلام مى فرمايد : خَيرُ الأَعمَالِ اعتِدَالُ الرَّجَاءِ وَ الخَوفِ . [١] بهترين كار ، حفظ توازن ميان بيم و اميد است . از امام باقر عليه السلام نيز روايت شده كه فرمود : إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ عَبْدٍ مُؤْمِنٍ إِلَا وَ فِى قَلْبِهِ نُورَانِ: نُورُ خِيفَةٍ، وَ نُورُ رَجَاءٍ، لَوْ وُزِنَ هَذَا لَمْ يَزِدْ عَلَى هَذَا، وَ لَوْ وُزِنَ هَذَا لَمْ يَزِدْ عَلَى هَذَا . [٢] هيچ بنده مؤمنى نيست ، مگر آن كه در دلش دو نور است : نور ترس و نور اميد ، كه اگر هر يك از آنها را وزن كنى ، بر ديگرى فزونى نمى يابد . از اين روايات ، استفاده مى شود كه مؤمن ، در بيم و اميد به سر مى برد . در برخى روايات نيز به اين نكته اشاره شده كه اگر فقط توجّه شما به رحمت خدا باشد ، بر آن تكيه خواهيد كرد و جز اندكى ، عمل نخواهيد كرد ، و اگر توجّه شما كاملاً بر خشم خدا باشد ، خواهيد پنداشت كه هرگز نجات نمى يابيد . [٣] شايد وجه جمع ميان آنچه روان شناسان گفته اند و آنچه در روايات بيان شده ، اين باشد كه حالت افراطى ترس از خدا و اين كه اصلاً فرد به رحمت الهى توجّه نكند ، به لحاظ تربيتى و روان شناختى ، آثار منفى اى به همراه دارد .

تحليلى ديگر

تحليل ديگر در اين زمينه ، اين است كه «محبّت به خدا» و «ترس از خدا» را به صورت سلسله مراتبى در نظر بگيريم . در روايات ، به اين نكته اشاره شده كه انگيزه عبادت يا

[١] غرر الحكم ، ح ٥٠٥٥ .[٢] الكافى ، ج ٢ ، ص ٦٧ .[٣] كنز العمال ، ح ٥٨٩٤ .