نطق مشهورش خطاب به وجدان مى گويد: «اى وجدان! اى نداى ملكوتى و ازلى! اى راه نماى مطمئن و مورد اعتماد كه در تشخيص خير و شر ، مصون از خطا هستى و انسان را متشبّه به خداوندگار مى نمايى و طبيعت انسان را عالى و رفتار او را اخلاقى مى سازى!» . اينها تبيين هايى هستند كه ما را در فهم حيا از خود و عنصر خودْ نظارتى ، كمك مى كند. پس از درك مفهوم حيا از خود ، مهم اين است كه اين ناظر و شاهد درونى را در خود تقويت كنيم و بپرورانيم تا حيا از خود ، عملاً محقّق شود .

پرورش شاهد درون

شما ممكن است تنها به شاهد بودن ديگران ، باور داشته باشيد. اين موضوع ، چندان دشوار به نظر نمى رسد ؛ زيرا مشاهده ديگران از طريق رفتار و تعامل با آنها قابل تصوّر و عملى است. براى توجيه حيا از خود ، ضرورت دارد كه به پرورش شاهدِ درون ، همّت بگماريد. وقتى از چشم انداز شاهد به خويشتن نگاه نموده ، جزء جزء زندگى ، شخصيت و رفتار خود را مشاهده كنيم ، مى بينيم كه چه نقايص و كاستى هايى در ما وجود داشته و چه فرصت هايى را از دست داده ايم. شما مى توانيد از اين طريق به درستى و نادرستى رويدادها و رفتارتان و واكنش هاى ديگران در قبال آنها و نيرويى كه در طريق تعصّب ها ، كينه توزى ها ، خشم و غضب ها صرف كرده ايد ، بنگريد. خود فرد ، بيش از هر كس ديگرى مى تواند به اعمال و رفتار و هر آنچه در تصوّرش مى گذرد ، احاطه و آگاهى داشته باشد. خداوند در قرآن مى فرمايد : «بَلِ الْاءِنسَـنُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ . [١] انسان ، بر نهان و ما فى الضمير خود ، آگاه است و بهتر از هر كسى مى تواند بر اعمال و رفتار خود نظارت داشته باشد » .

شاهدِ درون و بازدارى از گناه

اين كه انسان از موضع يك ناظر و شاهد به خود بنگرد ، احتمالاً از بسيارى رفتارها اجتناب خواهد كرد . اين حالت ، به طور قابل ملاحظه اى به رشدِ شناختى و رسيدن به

[١] قيامت ، آيه ١٤ .