در پژوهش ها ، اين است كه مفهوم ، مسئله يا اصطلاح به صورت كاربردى ، جامع و مشخّص تعريف شود. بنا بر اين ، صرف گفتن اين كه حيا موجب بازدارى از فعل قبيح مى شود ، كافى نيست. علاوه برحالت بازدارى كه در حيا وجود دارد ، بايد به دنبال جنبه هايى از حيا باشيم كه مختصّ اوست و در هيچ يك از صفات اخلاقى ديگر ، يافت نمى شود. لذا برخى مؤلّفان سعى كرده اند تا جنبه هاى متمايز كننده حيا را بازشناسى نموده ، به طور دقيق تر آن را تعريف كنند .

٢ . حيا و ترس از تنبيه و سرزنش ديگران

بر اساس بسيارى از تعاريف و ديدگاه ها ، حيا ناشى از ترس است. گفته مى شود كه وقتى فرد با يك موقعيت غير اخلاقى (فعل قبيح) رو به رو مى شود ، ترس از تنبيه و سرزنش ديگران ، موجب بازدارى در وى خواهد شد. طبق اين برداشت ، حالتى كه در اثر ترس از تنبيه به وجود مى آيد ، همان حياست .

ريشه هاى تاريخى اين ديدگاه

طى سال ها ، در كتاب هاى اخلاقى ، نظريه هاى بى شمارى گسترش يافته اند تا تقوا ، حيا و مفاهيمى از اين قبيل را بر مبناى الگوى ترس ، توضيح دهند. براى مثال ، جرجانى در تعريف حيا مى گويد : هُوَ اِنقِبَاضُ النَّفسِ مِن شَى ءٍ وَ تَركِهِ حَذَراً عَنِ اللَّومِ فِيهِ . [١] حيا ، فاصله روانى از فعل قبيح و ترك آن به جهت ترس از ملامت و سرزنش است. بر حسب اين تعريف ، حيا به خاطر ترس از ملامت و نكوهش ديگران در فرد به وجود مى آيد. در منابع اخلاقى ، توافق عمومى تقريباً بر همين نظريه است. [٢]

ارزيابى نظريه ترس

اگرچه اين ديدگاه به طور عام در كتاب هاى اخلاقى مطرح شده و در برخى تحقيقات

[١] التعريفات ، ص ٩٤ .[٢] معناشناسى واژگان قرآن ، ص ٢٢٣ و ٢٢٤ .