در آمدي بر روانشناسي تنظيم رفتار با رويکرد اسلامي - شجاعی، محمد صادق - الصفحة ٢٦٦
و گرفتارى هاست . او را بر بخشش هايش ـ كه از روى مهربانى است ـ و نعمت هاى فراگيرش سپاس مى گويم . تمام اين جمله ها بيانگر احسان هاى الهى اند . بيان اين احسان ها و آگاهى انسان از آن ، سبب تحريك عواطف انسان نسبت به خداوند مى شود و بذر علاقه و محبّت به او را در دل انسان مى كارد و پرورش مى دهد . آيات و روايات مربوط به احسان عاطفى و نقش آن در ايجاد دوستى ، بسيار فراوان است . [١] از مجموع آيات و احاديث ، استفاده مى شود كه احسان از هر نوع كه باشد ، در ايجاد و تقويت محبّت ، مفيد است .
٢ . آشنايى و شباهت
عامل ديگرى كه موجب دوستى مى شود ، آشنايى و شباهت است . معمولاً افرادى ، با هم دوست مى شوند كه مدّتى با هم نشست و برخاست كرده اند ؛ با هم بزرگ شده اند ، به يك مدرسه رفته اند ، با هم همكار بوده اند يا در وقايع اجتماعى مشابهى حضور داشته اند . در ضرب المثلى قديمى مى گويد : كبوتر با كبوتر ، باز با باز كند همجنس با همجنس پرواز . اين ضرب المثل ، اشاره به اين است كه ما با آدم هاى شبيه خودمان معاشرت مى كنيم و دوست مى شويم . اين حقيقت كه آدم ها بر مبناى خصوصيات و نگرش هاى مشابه شان جذب يكديگر مى شوند ، در تحقيقات تجربى به اثبات رسيده است . براى مثال ، در مطالعه اى معلوم شده كه دانشجويان افسرده ، ترجيح مى دادند با افسرده ها نشست و برخاست كنند و دانشجويان غير افسرده ، ترجيح مى دادند با دانشجويان شاد ، نشست و برخاست كنند و دوست شوند . [٢] همچنين ، نتايج تحقيقى نشان داد هم اتاقى هايى كه از آغاز شبيه به هم بوده اند ،
[١] كنز العمّال ، ج ٦ ، ص ٣٩١ .[٢] غرر الحكم ، ح ٥٥١٠ ؛ عيون الحكم و المواعظ ، ص ٢٨٢ ؛ ميزان الحكمة ، ج ٥ ، ص ٢٣٤٦ .[٣] غرر الحكم ، ح ٣٠٦ ؛ عيون الحكم و المواعظ ، ص ٦٢ ؛ ميزان الحكمة ، ج ٥ ، ص ٢٤٢٨ .[٤] عوالى اللآلى ، ج ١ ، ص ٢٩٤ ؛ بحار الأنوار ، ج ٧٧ ، ص ١٦٦ .[٥] الجامع الصغير ، ج ١ ، ص ٥١٨ ؛ كنز العمّال ، ج ٦ ، ص ١١١ .[٦] نحل ، آيه ١٤ .[٧] غرر الحكم ، ح ٤٨١٢ ؛ عيون الحكم و المواعظ ، ص ٢٢٨ .[٨] تحف العقول ، ص ٤٥ ؛ مشكاة الأنوار ، ص ١٣٨ ؛ بحار الأنوار ، ج ٧٧ ، ص ١٤٨ .[٩] الكافى ، ج ٢ ، ص ٦٤٢ ؛ وسائل الشيعة ، ج ١٢ ، ص ٥٢ ؛ مشكاة الأنوار ، ص ١٤٤ .[١٠] انعام ، آيه ١٣٣ .[١١] التحقيق فى كلمات القرآن الكريم ، ج ٨ ، ص ١٨٦ .[١٢] غافر ، آيه ٧ .[١٣] الصحيفة السجّاديّة ، ص ٣٤٥ ؛ مصباح المتهجّد ، ص ٦٩٦ ؛ إقبال الأعمال ، ج ٢ ، ص ١٠٨ ؛ المصباح ، كفعمى ، ص ٢٤٩ .[١٤] جلوه هاى رحمت در نظام هستى ، ص ١٢ .[١٥] نهج البلاغة ، خطبه ٨٣ .[١٦] ر. ك : دوستى در قرآن و حديث ، ص ٨٠ ـ ٨٩ .[١٧] زمينه روان شناسى ، سانتراك ، ص ٣٩١ .[١٨] زمينه روان شناسى ، هيلگارد ، ص ٦٢١ .[١٩] همان ، ص ٦٢٠ و ٦٢١ .[٢٠] الأمالى ، صدوق ، ص ٢٠٩ ؛ كتاب من لايحضره الفقيه ، ج ٤ ، ص ٣٨٠ ؛ عوالى اللآلى ، ج ١ ، ص ٢٨٨ ؛ بحار الأنوار ، ج ٢ ، ص ٢٦٥ ؛ دوستى در قرآن و حديث ، ص ٧٠ .[٢١] علل الشرائع ، ج ٢ ، ص ٤٢٦ ؛ بحار الأنوار ، ج ٩٩ ، ص ٢٢٠ ؛ جامع أحاديث الشيعة ، ج ١٠ ، ص ٣٢ .[٢٢] الأمالى ، طوسى ، ص ٤١١ ؛ بحار الأنوار ، ج ٧٤ ص ٢٨١ .[٢٣] الأمالى ، طوسى ، ص ٥٩٥ ؛ بحار الأنوار ، ج ٧٤ ص ١٦٣ ؛ جامع أحاديث الشيعة ، ج ١٥ ، ص ٥١٥ .[٢٤] الأمالى ، صدوق ، ص ٢٠٩ ؛ بحار الأنوار ، ج ٦١ ، ص ٣١ ـ ٣٢ ؛ دوستى در قرآن و حديث ، ص ٧٢ .[٢٥] اعراف ، آيه ١٧٢ .[٢٦] المحاسن ، ج ١ ، ص ٢٤١ ؛ علل الشرائع ، ج ١ ، ص ١١٨ ؛ بحار الأنوار ، ج ٣ ، ص ٢٨٠ .[٢٧] تنبيه الخواطر ، ج ١ ، ص ٥٢ ؛ موسوعة العقائد الإسلامية ، ج ٣ ، ص ٢٨٢ .[٢٨] اين برداشت و تحليل جديدى است كه تفصيل و توضيح آن را به مجال ديگرى وا مى گذاريم .[٢٩] نهج البلاغة ، خطبه ١ ؛ بحار الأنوار ، ج ١١ ، ص ٦٠ .[٣٠] كنز الفوائد ، ص ١٩٤ ؛ دوستى در قرآن و حديث ، ص ٧٠ .[٣١] غرر الحكم ، ح ٦٨٦٥ ؛ ميزان الحكمة ، ج ٦ ، ص ٣٠١٠ .[٣٢] غرر الحكم ، ح ١٩٢٠ ؛ عيون الحكم و المواعظ ، ص ٢١ ؛ ميزان الحكمة ، ج ٦ ، ص ٣٠١٠ .[٣٣] غرر الحكم ، ح ٦٨٦٣ ؛ ميزان الحكمة ، ج ٦ ، ص ٣٠١٠ .