به بدترين و بزرگ ترين مصيبت ، [١] ناگوارترين بيمارى ، [٢] كُشنده ترين دشمن ، [٣] ريشه و اساس هر بدى [٤] و چيزى كه پيوسته انسان را به زشتى ها دعوت مى كند ، ياد شده است. همچنين در برخى روايات ، جهل ، منشأ و خاستگاه همه زشتى هاى اخلاقى ، اعتقادى و رفتارى مانند : شر ، نادانى ، حُمق ، كفر ، قساوت ، عداوت ، بُغض ، خيانت ، بُخل ، كذب و ... معرّفى شده است . [٥]

واژگان مترادف با جهل

در برخى موارد ، به جاى كلمه «جهل» ، مفهوم «شهوت» و «هوى» كه هم سنخ و مترادف با آن اند ، به كار رفته است . بدين ترتيب ، مفهوم شهوت و هوا نيز در ارتباط با نفس و براى اشاره به محرّك هاى درونى رفتار ، به كار رفته اند.

١ . شهوت

شهوت ، در لغت به معناى خواهش [٦] و دل بستگى نفس به امور و لذّت هايى [٧] است كه با بُعد مادّى انسان ، سازگار است. از اين رو ، واژه شهوات ، در قرآن به معناى اشياى مورد علاقه به كار رفته است. امور مورد علاقه انسان ، به دو دسته تقسيم مى شوند : الف ـ خواسته ها و لذّت هايى كه پاسخگويى به آنها ، مورد تأييد حكم عقل و شرع است. شوق و رغبت نفس آدمى به اين گونه از لذّت هاى حلال ، نه تنها منعى ندارد ؛ بلكه پاسخگويى به جا و مناسب به آنها ، مقدّمه اى براى رشد و تكامل معنوى انسان است. در روايت آمده است كه :

[١] امام على عليه السلام : «اِعلم أعلى المصائب الجهل» (غرر الحكم : ح ٢٨٤٤) و «شرُّ المصائب الجهل» (همان ، ح ٩٣٠١) .[٢] امام على عليه السلام : «أسوءُ السُقم الجهل» (همان ، ح ٢٨٨٢) ، «الجهل أدوأُ الدَّاء » (همان ، ح ٨٢١) ، «الجهلُ داءٌ و عياءٌ» (همان ، ح ٨٢٠) .[٣] «لا عدوَّ أضَرُّ من الجهل» (الإرشاد ، ج ١ ، ص ٣٠٤) .[٤] امام على عليه السلام : «الجهلُ أصلُ كلِّ شرٍّ ؛ الجهلُ معدِن الشرّ» (غرر الحكم ، ح ٨١٩) .[٥] ر.ك : تحف العقول ، ص ٤٢٣ و ٤٢٤ .[٦] مفردات ألفاظ القرآن ، ص ٤٦٨ .[٧] آل عمران ، آيه ١٤ .