الْعَقْلُ وَ الشَّهْوَةُ ضِدَّانِ، وَ مُؤَيِّدُ الْعَقْلِ الْعِلْمُ، وَ مُزَيِّنُ الشَّهْوَةِ الْهَوَى . [١] عقل و شهوت ، نقطه مقابل هم اند . مؤيّد عقل ، علم است و مؤيّد شهوت ، هواى نفس . و نيز مى فرمايد : الهَوى عَدُوُّ العَقْل . [٢] هواى نفس ، دشمن عقل است. نيز فرموده است : إذَا كَمَلَ العَقلُ نَقَصَتِ الشَّهوَةُ . [٣] وقتى عقل كامل شد ، شهوت ، ضعيف مى شود. رواياتى كه در آنها به تقابل عقل و جهل يا مفاهيم هم خانواده با آن اشاره شده به اين موارد خلاصه نمى شود ، بلكه در روايات ديگر نيز تقابل آنها مورد توجّه و تصريح ، قرار گرفته است. [٤] در برخى روايات ، اين گونه تعبير شده است كه نفس آدمى ، بين دو نيروى جاذبه رحمانى عقل و نيروى جاذبه شيطانى هوا و شهوت ، سرگردان است : الْعَقْلُ صَاحِبُ جَيْشِ الرَّحْمَانِ، وَ الْهَوَى قَائِدُ جَيْشِ الشَّيْطَانِ، وَ النَّفْسُ مُتَجَاذِبَةٌ بَيْنَهُمَا، فَأَيُّهُمَا غَلَبَ كَانَتْ فِى حَيِّزِهِ . [٥] عقل ، فرمانده سپاه رحمان و هوس (جهل) ، فرمانده سپاه شيطان است و هر يك ، نفْس را به سوى خود مى كشاند . پس هر كدام پيروز شود ، نفْس در حوزه او قرار مى گيرد .

[١] همان ، ح ٢١٠٠ .[٢] همان ، ح ٦٧٩٠ .[٣] غرر الحكم ، ح ٤٠٥٤ .[٤] امام على عليه السلام : «من كمل عقلُه استهان بالشهوات . العاقلُ من عصى هواه فى طاعةِ ربّهِ» (غرر الحكم ، ح ١٧٤٧) ، «العاقلُ من قمع هواه بعقله» (خردگرايى در قرآن و حديث ، ص ١٨٢) ، «من غلب هواهُ عقلَهُ افتضح» (غرر الحكم ، ح ٨٣٥٨) ، «رأس العقل مجاهدة الهوى» (خردگرايى در قرآن و حديث ، ص ٢٤٢) و «آفةُ العقل الهوى» (غرر الحكم ، ح ٨٦٢٢ ) .[٥] همان ، ح ٢٠٩٩ .