بنا بر اين ، آفرينش عقل و جهل و تركيب نفس از اين دو نيرو ، از اصلى ترين مسائل انسان شناسى دينى (اسلامى) است. نكته ديگرى كه از روايات استفاده مى شود ، اين است كه عقل ، از سنخ نور و روشنايى بوده و با شناخت ، آگاهى و هشيارى مناسبت دارد ؛ امّا جهل با توجّه به ماهيت آن ، با ظلمت ، تاريكى و ناآگاهى مرتبط است. با بسط اين نظريه در چارچوب انگيزه ها و گرايش هاى نفس ، چنين استنباط مى شود كه عقل و جهل ، ساز و كارهاى آشكارى براى تحقّق عمل در اختيار دارند. براى پاسخ به اين سؤال كه : «چگونه عقل و جهل با به كار گيرى ساز و كارهاى مختلف به ايجاد و تقويت رفتارهاى مختلف ، نقش ايفا مى كنند ؟» ، بايد بدانيم كه حقيقت و ماهيت آنها چيست و در نظام معرفتى اسلام ، از چه جايگاهى برخوردارند. از اين رو ، بررسى خود را با بحث در باره مفهوم عقل و جهل ، ادامه مى دهيم و سپس نحوه تعامل و ساز و كار اثر گذارى آنها را در سطوح مختلف اعمال و رفتار انسان ، بررسى خواهيم كرد.

الف ـ ماهيت و تعريف عقل

با توجّه به توصيفاتى كه در آيات و روايات ، و سخنان فلاسفه ، علماى اخلاق و اهل تفسير از عقل به ميان آمده ، چنين استنباط مى شود كه عقل ، كاملاً جنبه رازوارانه دارد و نمى توان به حقيقت و ماهيت آن ، پى بُرد. از رواياتى كه حقيقت عقل را به نور تفسير مى كنند [١] و يا مبدأ پيدايش عقل را نور مى دانند ، [٢] نهايت چيزى استفاده مى شود ، اين است كه عقل ، مانند نور ، روشن و روشنگر است . اين ، صرفا يك تشبيه است ؛ امّا اين كه واقعا حقيقت عمل چيست ، از اين روايات و نيز رواياتى كه عقل را هديه الهى معرّفى مى كنند ، [٣] دانسته نمى شود . در اين كاربرد ، عقل ، چيزى شبيه روح يا حتّى رمز آلودتر از آن است. برخى به اين موضوعْ اعتراف

[١] پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : «العقل نورٌ خلقهُ اللّه للإنسان» (عوالى اللآلى ، ج ١ ، ص ٢٤٨) .[٢] امام على عليه السلام : «إنَّ اللّه ـ تبارك و تعالى ـ خلق العقل من نورٍ مخزونٍ مكنونٍ فى سابق علمه الذى لم يطّلع نبىٌّ مرسل و لا ملكٌ مقرّبٌ» (الخصال ، ص ٤٢٧) .[٣] پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : «العقلُ هديةٌ من اللّه » (خردگرايى در قرآن و حديث ، ص ٥٠) .