ـ كه منشأ خوبى هاست ـ ، و ديگرى نفس حيوانى ـ كه منشأ بدى هاست ـ ؛ امّا با دقّت بيشتر در آيات و روايات و معانى و كاربردهايى كه براى نفس بيان شده ، به اين نتيجه مى رسيم كه اصطلاح «نفس» به يك معناى كلّى پوشش مى دهد كه در بر دارنده دو بخش از خواست ها و نيازهاى متفاوت است : ١ . خواست ها و نيازهاى انسانى ، ٢ . خواست ها و نيازهاى حيوانى. آدمى از يك طرف ، حيوان است و تمايلات حيوانى در او نهاده شده است كه شرور و بدى ها نيز از همين بُعد او نشئت مى گيرند. از طرف ديگر ، وى داراى خصوصيّات معنوى و ملكوتى است كه با عالم قدس و منشأ خيرات ، تناسب و سنخيت دارد. اين بُعد وجودى انسان ، خواهانِ فضائل ، مكارم ، خوبى ها و كمالات معنوى است . در آيات و روايات ، از اين گرايش هاى متضاد ـ كه به صورت فطرى و بالقوّه در انسان وجود دارد ـ ، به «فجور» و «تقوا» تعبير شده است. خداوند ، در اين باره مى فرمايد: «وَ نَفْسٍ وَ مَا سَوَّاهَا * فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَاهَا . [١] [ خداوند ، ] نفْس را [ آفريد و ] صورت داد و به آن ، خوبى ها و بدى ها را الهام كرد و [ شناسانْد ] » . بنا بر اين ، نفس از دو بخش مرتبط با هم تشكيل مى شود: يكى ارزش هاى والا و مثبت ، و ديگرى تمايلات و خواسته هاى پست و منفى. در برخى روايات ، اين دو بُعد به «عقل» و «جهل» تعبير شده اند . در ادامه اين بحث ، توصيفى در باره انگيزه هاى عقلانى و جهلانى نفس كه در پديد آمدن مجموعه اى از رفتارها با هم تعامل مى كنند ، ارائه مى شود.

عقل و جهل و نقش آنها در رفتار انسان

مفهوم عقل و جهل ، از مفاهيم اساسى و بنيادى در آموزه هاى دينى است. در روايات به نقش مهم عقل و جهل در تأمين انرژى و بروز رفتار انگيزشى اشاره شده است. بر

[١] شمس ، آيه ٧ و ٨ .