«يَـأَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَآءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِن رَّبِّكُمْ فَئامِنُواْ خَيْرًا لَّكُمْ وَإِن تَكْفُرُواْ فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِى السَّمَـوَ تِ وَالْأَرْضِ . [١] اى مردم! آن پيامبر ، حقيقت را از سوى پروردگارتان براى شما آورده است . پس ايمان بياوريد كه برايتان بهتر است . و اگر كافر شويد ، [ بدانيد كه ] آنچه در آسمان ها و زمين است ، براى خداست » . در اين آيه ، ايمان و كفر ، به خود فرد اِسناد داده شده است . موارد ديگر نيز اين گونه است . همه موارد ياد شده ، نشان مى دهد كه در آيات و روايات ، روى عوامل فردى بيشتر تأكيد شده است . ٣ . تكليف و ثواب و عِقاب . بعثت پيامبران و ارسال كتاب هاى آسمانى ، مكلّف شدن انسان ها به تكاليف و امتحان شدن آنان ، و سرانجام حسابرسى از انسان در قيامت ، و كيفر و پاداش دادن او در برابر اعمالش ، همه در صورتى صحيح است كه انسان ، آزادى و اختيار داشته باشد و نقش عوامل درونْ فردى در رفتار ، بيشتر از عوامل بيرونى و محيطى پذيرفته شده باشد . به همين جهت ، بحث در باره تنظيم رفتار ، مستلزم اين است كه ابتدا ، انسان و عوامل درونْ فردى مؤثّر در رفتار را بشناسيم . در آيات و روايات ، ويژگى هايى براى انسان بر شمرده شده كه برخى از آنها نقاط ضعف انسان ، و برخى نيز امتيازات و نقاط قوّت او را نشان مى دهند. انسان ، از يك سو موجودى ضعيف ، [٢] بخيل ، [٣] ستمگر ، [٤] جاهل ، [٥] شيفته متاع دنيا ، [٦] طغيانگر ، [٧]

[١] نساء ، آيه ١٧٠ .[٢] «خُلِقَ الْاءِنسَـنُ ضَعِيفًا» (نساء ، آيه ٢٨) .[٣] «وَكَانَ الْاءِنسَـنُ قَتُورًا» (اسرا ، آيه ١٠٠) .[٤] «وَ لَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِى لَبَغَوْاْ فِى الْأَرْضِ»(شورا ، آيه ٢٧) .[٥] «وَ حَمَلَهَا الْاءِنسَـنُ إِنَّهُو كَانَ ظَـلُومًا جَهُولًا» (احزاب ، آيه ٧٢) .[٦] «وَ تُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا» (فجر ، آيه ٢٠) .[٧] «كَلَا إِنَّ الْاءِنسَـنَ لَيَطْغَى * أَن رَّءَاهُ اسْتَغْنَى» (علق ، آيه ٦ و ٧) .