از آنچه بيان شد ، نقش محورى عمل در زندگى و سرنوشت انسان ، به خوبى دانسته مى شود. در يك جمع بندى كلّى مى توان گفت : هدف خلقت و آفرينش انسان و آنچه در رشد و تكامل معنوى او نقش اساسى دارد ، عمل شايسته «أَحْسَنُ عَمَلاً» است كه از آن در فرهنگ دينى به «عبادت» نيز تعبير مى شود.

و ـ قيامت ، عرصه ظهور صحنه هاى عمل

هر چند قيامت ، در واقع ، غايت همه اشيا و بازگشت آنها به سوى خداوند است ؛ امّا در ميان همه موجودات ، انسان ، حالتى ويژه دارد. از اين رو ، بيشترين آيات قرآن و بخش قابل توجّهى از روايات ، وضعيت آدمى را پس از ظاهر شدن در نشئه آخرت ، توضيح مى دهند. قرآن كريم ، صحنه بر انگيخته شدن آدميان و روان شدن آنان را در عرصه قيامت ، مجسّم نموده و چنين بيان مى كند: «إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ * وَ إِذَا النُّجُومُ انكَدَرَتْ * وَ إِذَا الْجِبَالُ سُيِّرَتْ * وَ إِذَا الْعِشَارُ عُطِّلَتْ * وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ * وَ إِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ . [١] آن گاه كه خورشيد به هم در پيچد ، و آن گاه كه ستارگان تيره شوند ، و آن گاه كه كوه ها به رفتار آيند ، و آن گاه كه شتران ماده وا نهاده شوند ، و آن گاه كه وحوش را همى گرد آورند ، و آن گاه كه درياها جوشان گردند » . آفتاب ، روشنايى اش را از دست داده است. ستارگان ، از هم پاشيده اند . كوه ها ، فرو ريخته اند . درياها ، شعله ور شده اند . آدميان ، همه راهى صحراى محشرند تا در آن وادى ، جمع شوند و نتيجه اعمال خوب و بد خويش را ببينند : «وَ نُفِخَ فِى الصُّورِ فَإِذَا هُم مِّنَ الْأَجْدَاثِ إِلَى رَبِّهِمْ يَنسِلُونَ * قَالُواْ يَاوَيْلَنَا مَن بَعَثَنَا مِن مَّرْقَدِنَا هَـذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَانُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ . [٢] در صور ، دميده خواهد شد . پس [ كافران ] ، به ناگاه از گورهاى خود ، شتابان به سوى پروردگار خويش مى آيند و مى گويند : «واى بر ما! چه كسى ما را از

[١] تكوير ، آيه ١ ـ ٦ .[٢] يس ، آيه ٥١ و ٥٢ .