در آمدي بر روانشناسي تنظيم رفتار با رويکرد اسلامي - شجاعی، محمد صادق - الصفحة ٤١٠

پل اِكمن ، [١] صادقانه اعتراف مى كند كه «هيجان هاى ما ، به هنگامى ظهور و تحوّل يافتند كه از فناورى قدرتمندى براى مهار و تنظيم آنها برخوردار نبوديم» . [٢] حتّى بريان لوك سى وارد [٣] ـ كه در كتابى به نام مديريت استرس ، به روش هاى تنظيم رفتار و هيجان پرداخته ـ ، به اين مطلب اذعان دارد كه انسان ها ممكن است در مقابل خيلى از هوس هاى لجام ، گسيخته و تكانش هاى سركش ، از پا در آيند ؛ بويژه افراد فاقد گرايش هاى دينى ، كه ممكن است به طرز وحشتناكى ارزش هاى انسانى خود را زير پا بگذارند. [٤] اين جاست كه نقش يگانه دين در زمينه تنظيم و كنترل هيجان ها ، بيش از پيش روشن مى شود . دين با تقويت و نهادينه كردن آموزه هايى چون «تقوا» و «خِردگِرايى»، مى تواند به خوبى از عهده تنظيم و كنترل هيجان ها بر آيد ؛ يعنى توانايى هايى مانند اين كه فرد بتواند تكانش هاى خود را كنترل كند ، حالات روحى خود را تنظيم نمايد و نگذارد خشم و عصبانيت ، به قدرت تفكّر و تعقّل او خدشه وارد سازد . در اين مجال ، نقش تقوا را در تنظيم و كنترل هيجان ها بيان مى كنيم . هر چند تقوا مى تواند به عنوان يك راهبرد قوى در همه هيجان ها نقش هدايت كننده داشته باشد ؛ امّا به لحاظ اين كه مجال طرح همه آنها فراهم نيست ، فقط به ذكر دو نمونه از هيجانات ، اكتفا مى كنيم .

الف ـ خشم

خشم ، احتمالاً بسيار بيشتر از هر هيجان ديگرى ، به استثناى ترس ، در نوشته ها مورد بحث قرار گرفته است . روان شناسان ، اصطلاح «خشم» را پايه اى براى تحليل هاى خود ، قرار داده اند ، چنان كه گويى اين هيجان ، الگوى اصلى همه هيجان هاست . ما نيز در اين جا خشم را به عنوان يك مفهوم محورى مورد بحث قرار مى دهيم و نقش عقل و تقوا را در تنظيم و كنترل آن بررسى مى كنيم .