باطل شمرده مى شوند ؛ مانند غيبت كه خداوند در باره آن مى فرمايد : «وَ لَا يَغْتَب بَّعْضُكُم بَعْضًا . [١] از يكديگر غيبت نكنيد» . در باره دروغ ، شايعه سازى ، تهمت ، عيبجويى و سخن چينى نيز احاديث فراوانى وارد شده كه مفادشان لزوم پرهيز از چنين كارهايى است. كيفيت رفتار كلامى نيز بسيار مهم است. گاهى جلوه هاى هيجانى ، در رفتار كلامى ظاهر مى شود. اغلب مردم زمانى كه احساس شادى مى كنند ، لبخند مى زنند و تحت تأثير عاطفه مثبت ، نحوه سخن گفتن ، آهنگ صدا و نوع واژگانى كه به كار مى برند ، جذّابيت خاصّى در مخاطب ايجاد مى كنند. بنا بر اين ، هيجان ها به صورت عوامل انگيزشىِ مهم ، تعيين كننده نوع و كيفيت رفتار كلامى هستند. يكى از موارد برانگيختگى هيجانى در رفتار كلامى ، تعامل با جنس مخالف است. رفتار كلامى در اين وضعيت ، مى تواند كاركرد جنسى داشته باشد. چه بسا گوينده توجّهى به اين موضوع ندارد و با صداقت سخن مى گويد ؛ اما ظرافت هاى كلامىِ او ، براى مخاطب ، جذّابيت ايجاد مى كند. زمينه سوء استفاده از جذّابيت هاى كلامىِ زنان ، بيشتر از مردان است. از اين رو ، خداوند مى فرمايد : « فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِى فِى قَلْبِهِ مَرَضٌ . [٢] به گونه اى گيرا و وسوسه انگيز ، سخن نگوييد ، كه بيماردلى [ در شما ] طمع كند » . يگانه عاملى كه مى تواند انسان را از دروغ ، غيبت ، هوس در كلام و امثال آن باز دارد ، تقواى الهى است. شايد تعبير «تقوا در گفتار» بتواند كاربرد نقش تقوا را در نظارت درونى بر رفتار كلامى ، به بهترين وجه بيان كند. انسان مى تواند با بهره گيرى از نيروى تعقّل و رعايت تقواى الهى ، بر عملكرد زبان و رفتار كلامى خود ، نظارت و تسلّط داشته باشد. بديهى است كه با تنظيم عملكرد زبان ، روح آدمى صفا مى يابد و

[١] حجرات ، آيه ١٢ .[٢] احزاب ، آيه ٣٢ .