منوط به لطف ويژه خداوند و تلاش ها و كوشش هاى فردى است . از همين رو ، مى بينيم كه فقط برخى افراد مى توانند اين استعداد والا و ارزشمند را در خود ، بارور نموده و عملاً نيز به مقام خليفة اللّهى نائل آيند . مصداق بارز اين افراد ، انبيا و اولياى الهى است . ما براى حلّ چالش ، بايد بين ظرفيت خليفة اللّهى و خلافت عملى انسان ، تمايز قائل شويم . طبق اين برداشت ، افراد بر حسب اين كه در عمل به مقام خلافت الهى نائل آيند ، با يكديگر تفاوت دارند .

جمع بندى

اگر چه مفسّران و قرآن پژوهان در توضيح اين كه خداوند ، انسان را به چه چيزى گرامى داشته ، هر كدام وجه خاصّى از اين امور را بيان كرده اند ؛ امّا روشن است كه اين ويژگى ها در انسان ، يك جا جمع است و هيچ گونه تضّادى با هم ندارند . بنا بر اين ، مى توانيم بگوييم كه گراميداشت خدا نسبت به انسان ، با توجّه به همه اين ويژگى هاست . به تعبير ديگر ، همه اين استعدادهاى والا ، در ساختار ژنتيك و فطرت زيستى و روانى انسان ، برنامه ريزى شده اند ؛ چيزى كه در اين تحقيق ، آن را «فرآيند ارزش گذارى ارگانيزم» مى ناميم . منظور ما از اين اصطلاح ، اين است كه ارگانيزم انسان ، به لحاظ بهره مندى از يك سرى ويژگى ها ، توانش ها ، شناخت ها و ساختار وجودى ، در مقايسه با موجودات ديگر ، از برترى و ارزش ويژه اى برخوردار است . براى ارزش گذارى اُرگانيزمى انسان ، همين بس كه خداوند متعال در آفرينش ملكوت اعلى ، كهكشهان ها ، آسمان ها ، زمين ، ماه ، خورشيد و جميع موجودات ديگر به خود نباليد ؛ امّا جمله «فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَــلِقِينَ» [١] را وقتى بيان فرمود كه به آدم عليه السلام لباس هستى بخشيد و مراحل وجودى آفرينش انسان با اين قابليت ها و استعدادهاى والا ، كامل گرديد . بر طبق اين نظر ، هر قابليت ، يك عامل حياتى و نيروبخش در زندگى محسوب مى شود ، به گونه اى كه با فراهم بودن شرايط مناسب ، در جهت تعالى و تكامل در

[١] . مؤمنون ، آيه ١٤ .