دو ، شده است. [١] براى تقويت ذهن ، شايد بتوان عالم رابه آزمايشگاهى تشبيه كرد و انسان ها را به آزمودنى هايى كه خداوند از پشت آيينه اى يكطرفه ، همه را مى بيند و ناظر بر اعمال و رفتار آنهاست . ما او را نمى بينيم ، پس غايب است ؛ امّا او ما را مى بيند و رفتار ما را تحت كنترل دارد ، پس شاهد است. چنانچه در آزمايشگاه و جايى كه آزمايشگر از پشت آيينه يكطرفه ، رفتار آزمودنى ها را مى بيند و از موقعيتى برتر بر آنها اِشراف و كنترل دارد ، خداوند نيز اين گونه است. امام حسن مجتبى عليه السلام مى فرمايد : إنَّ اللّه ت بِالْمَنْظَرِ الأَعْلَى . [٢] خداوند ، در چشم انداز برتر است. امام حسين عليه السلام نيز مى فرمايد : اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَرَى وَ لَا تُرَى، وَ أَنْتَ بِالْمَنْظَرِ الأَعْلَى . [٣] خداوندا ! تو مى بينى و ديده نمى شوى ، و تو در چشم انداز برتر هستى . اين ، تشبيهى بسيار ملموس و ساده است كه به افراد كمك مى كند تا معناى حضور و نظارت خدا بر جهان و در عين حال ، غايب بودن او را بفهمند. در همين تشبيه ، يك گام فراتر مى فهميم. فرض كنيد در اتاقى هستيد كه كس ديگرى نيست. طبعاً احساس آزادى بيشترى داريد ، مقيّد نيستيد كه مؤدّب بنشينيد و همه شئون اخلاقى را رعايت كنيد. امّا وقتى به شما اطّلاع داده شود كه كسى از بيرون (از طريق آيينه اى يكطرفه يا با دوربين مخفى) ناظر بر رفتار شماست ، چه احساسى به شما دست خواهد داد؟ شايد در ابتدا احساس نگرانى كنيد و كمى بترسيد ؛ امّا آنچه مسلّم است ، اين كه رفتار شما كاملاً فرق مى كند و سعى مى كنيد خودتان را جمع و جور كنيد. اين آگاهى ، مى تواند حيا را بر انگيزد. شايد به خاطر همين است كه امام صادق عليه السلام آگاهى بر نظارت خداوند

[١] امام صادق عليه السلام : «اللّهم... أنت اللّه لا إله إلّا أنتَ ، الغائب الشاهد» (الكافى ، ج ٢ ، ص ٥٨٣ ) .[٢] الكافى ، ج ٨ ، ص ٢٠٧ ؛ بحار الأنوار ، ج ٢٢ ، ص ٤٣٦ .[٣] الصحيفة السجّاديّة ، ص ١٦٢ ؛ مصباح المتهجّد ، ص ٩٩ و ١٣٥ ؛ إقبال الأعمال ، ج ١ ، ص ٥٠٣ ؛ دعائم الإسلام ، ج ١ ، ص ٢٠٥ ؛ مستدرك الوسائل ، ج ٢ ، ص ٢٣٦ .