يكى از پيش نيازهاى اساسى براى حيا از خدا ، باور داشتن به علم و آگاهى او بر اعمال و رفتار انسانى است. تا وقتى اين نوع باور در فرد ايجاد نشود ، حيا از خدا ، امكان پذير نيست. لذا در آيات و روايات ، اين موضوع مورد تأكيد قرار گرفته كه خداوند از هر كسى به انسان نزديك تر است [١] و بر همه رفتارها و عملكردهاى او آگاه است . در قرآن كريم ، تعابير مختلفى در اين زمينه به كار رفته است. قرآن در باره علم خداوند مى فرمايد كه او از همه چيز ، آگاه است [٢] و هر كارى كه انجام مى دهيم [٣] و حتّى آنچه در ذهن ما مى گذرد ، مشمول علم الهى است . [٤]

٢ . درك حضور خدا

قدم دوم ، درك حضور خداوند و اعتقاد به اين است كه عالم ، محضر خداست و ما در محضر او هستيم ؛ زيرا او بدون حضور ، چگونه مى تواند بر همه چيز علم داشته باشد ؟ اگر انسان به درستى و به طور همه جانبه ، حضور خدا را در هستى در يابد ، يقيناً گرايش به حيا از خدا در او تقويت مى شود. براى مثال ، اگر او بفهمد كه خدا همواره با او بوده ، حتّى در خلوت ترين جاها همراه او و شاهد بر رفتار و عملكرد اوست ، تلاش مى كند به گونه معقولانه ترى عمل كند. علّت اصلى اين كه افراد از خدا حيا نمى كنند و به خصوص در جاهاى خلوت ، مرتكب گناه مى شوند ، اين است كه آنها فكر مى كنند خدا غايب است و آنها را نمى بيند. جهت گيرى بخش فراوانى از روايات ، به اين سمت است كه اعتقاد به حضور الهى را در افراد ، تقويت كند. براى مثال ، ابن ابى العوجاء ، خدمت امام صادق عليه السلام رسيد و پرسش هايى در باره مسائل اعتقادى مطرح كرد. امام عليه السلام در پاسخ ، به مبحث خداشناسى اشاره نمود. از آن جا كه

[١] «وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ» (ق ، آيه ١٦) .[٢] «أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِى السَّمَآءِ وَ الْأَرْضِ» (حج ، آيه ٧٠) ، «إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَىْ ءٍ عَلِيمُ»(انفال ، آيه ٧٥) .[٣] «إِنَّ اللَّهَ عَلِيم بِمَا يَفْعَلُونَ» (يونس ، آيه ٣٦).[٤] «قُلْ إِن تُخْفُواْ مَا فِى صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَيَعْلَمُ مَا فِى السَّمَـوَ تِ وَمَا فِى الْأَرْضِ »(آل عمران ، آيه ٢٩) . امام على عليه السلام مى فرمايد : «... العالم بما تكنُّ الصدورُ و ما تخونُ العيون» (نهج البلاغة ، خطبه ١٣٢) .