٣ . قلمرو ارتباط و تعامل با وجودهاى متعالى . با توجّه به اين سه قلمرو ، ابن ابى الحديد ، حيا را به سه نوع تقسيم كرده است : ١ . حياى از ديگران ؛ ٢ . حياى از خود ؛ ٣ . حياى از خدا . به لحاظ ارزشى ، حيا از خدا در بالاترين مرتبه قرار دارد ؛ امّا تجربه نشان مى دهد كه حيا ، بيشتر در زمينه هاى اجتماعى و ارتباط و تعامل با ديگران ، نمود مى يابد . اگر به لحاظ تحوّلى به موضوع حيا بنگريم ، در ابتدا ، حيا از ديگران ، سپس حيا از خود و در نهايت ، حيا از خدا مطرح است . با اين مقدّمه ، اينك به تبيين قلمروهاى حيا و نقش آن در تنظيم رفتار ، اشاره مى كنيم .

١ . حيا از ديگران و نقش آن در تنظيم رفتار

يكى از قلمروهاى عمده در حيا ـ كه در روايات نيز به آن اشاره شده ـ ، ارتباط و تعامل با ديگران است. حيا از ديگران ، مى تواند عامل مهمّى در رشد شخصيت ، پيشگيرى از گناه ، و اصلاح و تنظيم رفتار باشد. بسيارى از افراد سعى مى كنند در حضور ديگران ، منطقى تر بوده ، به طور عاقلانه عمل كنند. به نظر مى رسد دو نيروى قوى در انسان ، اين مسئله را تعيين مى كند . الف ـ ميل به مقبوليت . همه ما از دوران كودكى ، گرايش به مقبوليت و پذيرفته شدن را داريم. مقبوليت ، اساساً در مواردى مطرح مى شود كه فرد ، استانداردهاى اخلاقى را دارا باشد. مثلاً به لحاظ اخلاقى و شخصيتى ، در سطح بالاترى باشد و ما راضى نيستيم كه چنين افرادى شاهد رفتار ناسالم يا نقايص و عيوب ما باشند. از اين رو ، ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغة مى گويد : لَا يَستَحيِى مِنَ الحَيَوَانِ غَيرِ النَّاطِقِ وَ لَا مِنَ الأَطفَالِ الَّذِينَ لَا يُمَيِّزُونَ، وَ يَستَحيِى مِنَ العَالِمِ أَكثَرُ مِمَّا يَستَحيِى مِنَ الجَاهِلِ، وَ مِنَ الجَمَاعَةِ أَكثَرُ مِمَّا يَستَحيِى مِنَ الوَاحِدِ . [١]

[١] شرح نهج البلاغة ، لابن أبى الحديد ، ج ١٩ ، ص ٤٦ .